Uyghurlar chet'ellerde

Xitay mustemlikichiliri chégra tosaqlirini échiwétishke mejbur bolghandin kéyin, chet'ellerge siyasi panahliq izdep chiqip ketken Uyghurlar we köchmen bulup chiqip ketken Uyghurlar köpiyishke bashlidi.
Obzorchimiz sidiq haji rozi
2009-04-03
Share
Pakistan-ana-til-mektep-305 Pakistandiki ömer uyghur wexpi achqan uyghur ana til mektipi derisxanisidin bir körünüsh.
RFA Photo / Erkin Tarim

1950‏ - Yillarda bir qisim Uyghurlar türkiye, keshmir, pakistan qatarliq döletlerge siyasiy musapir bolup, köchmen bolup chiqip ketken bolsa, bir qisim Uyghurlar pakistan'gha chiqip karachi, rawalpindi qatarliq sheherlerge yerleshti.

Yéqinda shanggang sumrugh téléwiziye istansisi, xitayning merkizi téléwiziye istansisi,  pakistanning shimaligha - tagh arisigha muxbir ewetip, shu yerge yerleshken 800 tütün - öylük Uyghurni ziyaret qilip, ularning wetenperwerlikini xitayche teswirlep, bu Uyghurlarning xitay bilen bardi - keldi qilishqa amraq ikenlikini, xitay yurtlirigha kélip soda - tijaret qilishqa amraq ikenlikini köptürüp özlirini goya muhajirlargha chongqur köngül bölidighan qiyapette körsetti. Bu Uyghurlarning tili qandaq til ? ular qachan yurt - makanidin ayrilip, pakistan'gha kélip qachan yerleshken? héchqandaq chüshenche bermigen xitay muxbirliri bu Uyghurlarni "xitay muhajirliri "dep, tonushturdi.

Emdi kéleyluq, 1980‏ - yillarda köchmen bulup chiqip pakistanning rawalpindi shehiride yashawatqan Uyghurlarning "ömer mektipi" ni qurup chiqqanliqidin yéqinda xewer taptim. Bu mektepte 100 neperdin artuq Uyghur ösmürler Uyghur til - ana tilni öginip til chiqiriwétiptu. Bu sheherde yashawatqan Uyghurlar özlirige biz kim? biz qeyerdin kelgen? bezide bizni qeshqerliq depmu atashti, bezide bizni alte sheherlik depmu atashti. Millitimiz kim? millitimizning ismi kim? ana tilimiz qandaq til? dep özlirige so'al qoyghan bu Uyghurlar mektep bashlan'ghuch ma'arip arqiliq özlirini bilishke, jeddi - jemetini bilishke, millet nesebini bilishke bel baghlidi.

Bular öy ichide, hoyla - aramda Uyghur tilida sözleshkenliride hayajan bilen pexirlinishti. Biraq türkiyidin élipbe aldurup balilargha ana tilini ögitishke bashlighanda, pakistan terepning siyasi diqqitige chüshüp qaldi. Hetta xitayning pakistanda turushluq bash elchisi bu Uyghurlargha ige chiqip, 100 ming yü'en ajritip, Uyghur ösmürler "ömer mektipi" de oqumisila, bashqa mektep qurup bérishke wede berdi, deydighan geplermu tarqilishqa bashlidi.

Xitay bash elchixanisi rawalpindida yashawatqan Uyghurlar we ularning perzentlirining Uyghur tilini öginishige némishqa qiziqip qaldi? weten ichide Uyghur tilini yoqitish, bughu xitayning ixtiyarida bolsun, emdi weten sirtida yashawatqan Uyghurlarningmu Uyghur ana tilini öginishige ruxset yoq, chet'eldimu Uyghur tilini yoqitish xitay siyasitining kün tertipige qoyuldimu?

Bu Uyghurlar bashquruwatqan "ömer mektipide" matériyal kemchil, derslik kemchil, uning üstige Uyghurning dölet bayriqi chüshürülgen derslik, élipbe we bashqa matériyallarni ishlitishke yol qoyulmaydu. Lékin, shundaq bolsimu bu Uyghurlar perzentlirige ana til ögitish, ana til arqiliq milli kimlikini tépish prinsipida ching turup, her xil bésimlargha tiz pükmey, "ömer mektipi" de oquwatqan Uyghur ösmürlerning istiqbali üchün küresh qilmaqta.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet