Kuril aralliri we rusiye - yaponiye munasiwiti

2010 - Yili 7 - aydin bashlap asiya - tinch okyan rayonida boran chapqun kötürüldi, awwal yaponiye bilen junggo otturisida sénkako arili toghrisida talash‏ - tartish bashlandi. Rusiye prézidénti médwédéf 11 - ayning 1 - küni yaponiyining shimalidiki 4 aral - étorofu, xaboma'i, kunashiri, shikotan arallirining ichide kunashiri arilini ziyaret qilip, rusiyining igilik hoquqini simwollashturup, yaponiye xelqining könglini renjitip qoydi. Chünki bu 4 aral tégi - tektini sürüshtürgende yaponiye dölitige tewe arallar idi.
Obzorchimiz sidiq haji rozi
2010-11-05
Élxet
Pikir
Share
Print

1847 - Yili char rusiye hökümiti 38 yashliq murawiyofni sherqi sibirge gobér nator qilip teyinlidi. Uning qol astidiki kapitan néwiriski... Kamchatka arilida pétir pawlowiski qoruqini qurup chiqti... Saxalin arilidin yaponiye puqralirini qoghliwétip bu aralni shghaliyet astigha aldi.

1860 - Yili béyjing fransiye, en'gliye armiyisi teripidin ishghal qilindi. Char rusiye yardem qilip fransiye bilen en'giliyini béyjingdin chékindürgendin kéyin, junggo, char rusiye bilen "béyjing shertnamisi"ni imzalidi. 19 - Esirning 90 - yillirigha kelgende char rusiyining qiziqishi ottura asiyadin yiraq sherqqe yötkeldi. Sibiriyini késip ötken tömür yolning yasilishi char rusiyining kéngeymichilikini yéngi purset bilen teminlidi.

1895 - Yili yaponiye, manju - xitay xanidanliqi otturisida déngiz urushi partlidi. Junggo magu'en shertnamisini qubul qilip, lyawdung yérim arili, teywen qatarliq zéminlarni yaponiyige ötünüp berdi.

1898 - Yili char rusiye lüyshün, lyawdung yérim arilini 25 yilliq toxtam bilen junggodin ijarige aldi. Ikki yildin kéyin, 1900 - yili "yixétüen " qozghilangchiliri kötürülgen pursette, char rusiye pütkül manjuriyini herbiy ishghaliyet astigha aldi. Asiyada yaponiye chüchüshke bashlidi....

1902 - Yili yaponiye bilen en'gliye herbiy ittipaq tüzi. 1903 - Yili 7 - ayda yaponiye, yaponiyining koriyidiki menpe'etini char rusiyining étirap qilishi toghrisida teklip sundi. Buninggha jawaben yapuniye char rusiyining manjuriye tömür yoligha munasiwetlik alahide menpe'etini étirap qilidighan boldi.

1904 - Yili 2 - ayda yaponiye, char rusiyining lüyshün portida turushluq herbiy parxotigha hujum qildi. Yaponiye armiyisi muhim jaylarni igiligendin kéyin, ikkinchi basquchta yaponiyining armiyisi char rusiye armiyisi bilen manjuriye tüzlenglikide uchrashti. Char rusiye armiyisi uzül - késil meghlup boldi. Shundaq qilip char rusiyining yiraq sherqtiki tajawuzchiliqini yaponiye cheklidi.

1905 - Yili rusiyide inqilab partlidi. 1905 - Yili 9 - ayda amérika ariliship, amérikining porstmoz shehiride yaponiye bilen char rusiye otturisida "porstmoz kélishimi "imzalandi. Shertname asasida char rusiye hökümiti, yaponiyining koriyidiki iqtisadi, herbi, siyasi menpe'etini étirap qilip, oxshashla char rusiye manjuriyidiki barliq imtiyazliq hoquqliridin waz kechti hemde saxalin arilining jenubidiki barliq arallarni (bügünki kuril aralliri bolsa kérek) yaponiyige qayturup berdi. ("Dunyaning umumiy tarixi" xitayche neshri aptori léptin sitawros)
 
Bu arallar eslide yaponiyining aralliri idighu? kénez murawiyop tajawuz qilip bésip alghan idighu? bügünki talash tartishqa qarisaq, rusiye fédératsiyisi yolluqmu yaki yaponiye yolluqmu?

Aridin 40 yil ötkendin kéyin 1945 - yili "yalta shertnamisi" imzalinip "yalta sistémisi" turghuzulghandin kéyin, sabiq sowétler bu qétim yéngi xelq'ara shertname imzalash arqiliq yaponiyining shimalidiki 4 aralini yaponiyining qolidin tartip aldi. "Yalta shertnamisi"ning yaponiyige munasiwetlik mezmunliri, eyni chaghdiki "porstmoz shertnamisi"ning ornigha dessitildi.

11 - Ayning 1 - küni prézidént médéwédif yaponiyining shimalidiki kuril arallirida peyda boldi. Belki bu yaxshiliqning bashlinishidur.

Belki bu 4 aralni yaponiyige qayturup béridighan waqitmu toshup qalghandu. Sherqi yawrupaning mesililirini chirayliq bir terep qilip bolghan démokratik rusiye fédératsiyisi hökümitining yaponiyining shimalidiki 4 aralning mesilisinimu chirayliq bir terep qilip bu arallarning igilik hoquqini yaponiyige qayturup béridighanliqigha ishinimiz. Shu qatarda Uyghurlarning mesilisinimu chirayliq bir terep qilishqa hesse qoshidighanliqigha ishinimiz.

"Ikkinchi dunya urushining dilosini aghdurushqa bolmaydu", "ikkinchi dunya urushining netijilirini inkar qilishqa bolmaydu" dégenlik tolimu aldirap, tenteklik bilen pikir qilghanliqtur. "Yalta sistémisi"ning turghuzulushi, "bérlin témi"ning qurulushi, ikkinchi dunya urushining zor ghelbisi idi. 1989 - Yili 11 - ayning 9 - küni "bérlin témi" örüldi. Oxshashla bir deqiqe ichide "yalta sistémisi" gumran boldi. Sabiq prézidént bosh "yalta yighini intayin zor tarixi xataliq bolghan idi"dep körsetti. Emma, rusiye fédératsiyisi tashqi ishlar ministiri rawlof ependi siz bashqiche qarashta, "ikkinchi dunya urushining dilosini aghdurushqa bolmaydu" dégen köz qarashta boluwatisiz.

"Yalta sistémisi"ning asiya siyasiti, asiya istratégiyisi aghdurulmasliqi kérekmidi, janabi ministir rawlof ependi?

 
Toluq bet