Биңтуәнниң ақсудики 4‏ - полки әтрапидин 100гә йеқин уйғур тутқун қилинған

5"‏ - Июл вәқәси" дә уйғур или бойичә қанчилик уйғурниң тутқун қилинғанлиқи, улардин қанчилик киши җазаға тартилғанлиқи яки из ‏- дерәксиз йоқап кәткәнлики һазирғичә сир болуп кәлмәктә.
Мухбиримиз әркин
2010.08.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Bingtuan-Xitayliri-we-Barin-Inqilapchiliri-tutqunda-305.jpg Сүрәттә, барин инқилабчилирини тутуш вә қирғин қилишқа қатнашқан биңтуән хитай қораллиқ "деһқан" лиридин бир көрүнүш.
File Photo

Чәтәлдики уйғур тәшкилатлириниңму бу һәқтә ениқ бир санлиқ мәлумати йоқ. Улар пәқәт қиясини оттуриға қоюп, из ‏ - дерәксиз йоқалғанларниң 10 миңдин аз әмәсликини елан қилған. Хитай һөкүмити болса бу мәсилини сир тутуп келиватиду. Пәқәт йеқиндин бери бәзи йәрлик мәтбуатларда елан қилинған хәвәрләрдин бәзи җайларда қолға елинған уйғурларниң саниға даир йип учиға еришиш мумкин болди.
 
Хитайниң "биңтуән учур тори" йеқинда хәвәр елан қилип, 5‏ - июл вәқәси"дин кейин шинҗаң ишләпчиқириш - қурулуш биңтуән ақсу 1‏ - дивизийисиниң 4‏ - полки әтрапидики наһийә вә йезилардин 100 гә йеқин уйғурниң 5"‏ - июл вәқәси"гә қатнишип қолға елинғанлиқини илгири сүргән. 4 - Полк учтурпан наһийисиниң йеңи ават йезиси билән қошна болуп, мәзкур полк қумчи, қоңрат, атур, қарабағ, сүргүн, терим, топилаң җиран қатарлиқ уйғур йеза - кәнтлиригә тутушидиған вә 1300 кишилик бир уйғур лйәнини өз ичигә алидиған биңтуән алдинқи сәп базилириниң биридур.

"Биңтуән хәвәрләр тори"ниң мәлуматида йәнә, 5‏ - июл вәқәси"дин кейин мәзкур полк әтрапидики наһийә, йезилардин 100 гә йеқин 5" - июл вәқәси"гә қатнашқучи қолға елинипла қалмай, бир қанчә"қанунсиз" тәшкилатниң торға чүшкәнликини илгири сүргән. Лекин уларниң қайси йеза - кәнтләрдин қолға елинғанлиқи, һазирқи әһвали, торға чүшкән тәшкилатларниң исми вә қандақ тәшкилат икәнлики тилға елинмиған. Шундақла бу кишиләрниң пүтүн үчтурпан наһийиси яки үчтурпанға қошна онсу наһийисидин қолға елинғанларни өз ичигә алидиғанлиқи вә яки 4‏ ‏ - полк әтрапидики қошна йеза, кәнтләр билән чәклинидиғанлиқи мәлум әмәс.

"‏5‏ - Июл вәқәси"дә биңтуән билән уйғурлар арисида тоқунуш йүз бәргәнликигә даир һичқандақ учур болмисиму, лекин биңтуән қораллиқ күчлириниң сәпәрвәр қилинғанлиқиға даир мәлуматлар бар. "Биңтуән учур тори"ниң хәвиридин мәлум болушичә, даириләр 5" - июл вәқәси"дин кейин 4‏ - полк қармиқидики хәлқ әскәрлирини қоралландуруп, 4‏ - полктики уйғур лйән вә полк әтрапидики уйғур йеза, кәнтлиридә йүз бериш еһтимали бар тасадипий вәқәләргә қарши һәрбий һазирлиқлар елип барған.

4 ‏ - Полк йәнә мәхсус пилан түзүп, полк сияси комиссари вә полк командириниң йетәкчиликидики бир қоманданлиқ штаби қуруп чиққан. Бәзи анализчиларниң әскәртишичә, гәрчә 5" - июл вәқәси"дә биңтуән билән уйғурлар тоқунушмиған болсиму, лекин бу хил мумкинчилик һәр вақит мәвҗут. Америка лавгәй тәтқиқат фонди җәмийитиниң мәсули харрий ву әпәнди биңтуәнни тәтқиқ қилған хитай паалийәтчилириниң биридур.

У бейҗиң һөкүмити шинҗаңда контроллуқни йоқатса биңтуән билән йәрлик уйғурлар арисида кәң көләмлик тоқунуш партлаш хәвпи мәвҗут дәп агаһландуруп, "җуңгониң тарихидин қалған сәвәбләр түпәйлидин хәнзулар билән аз санлиқ милләтләрниң мунасивити изчил яхши болмай кәлди. Болупму уйғурлар билән хәнзуларниң мунасивити яхши болмиди. Буниң яхши болуши мумкин әмәс. Чүнки буниң астида ерқий вә миллий кәмситиш бар. Көпчилик хәнзуларда 'аз санлиқ милләтләр қалақ һәм вәһши, улар билән чиқишқили болмайду' дәйдиған қараш мәвҗут. Һөкүмәтниң миллий сияситидики вәһшийлик вә рәһимсизлик бу қарашниң инкаси" дәп көрсәтти.

Шинҗаң ишләпчиқириш қурулуш биңтуәни 1954‏ - йили 10 ‏ - айда қурулған болуп, биңтуән аһалиси қурулған дәсләпки мәзгилдә әсиргә чүшкән гоминдаң әскәрлири, уйғур елиға паланған паландилар вә компартийә армийисиниң шинҗаңни ишғал қилиш һәрикитигә қатнашқан бир қисим әскәрләрдин тәркип тапқан иди. Ақсудики 1‏ - дивизийә биңтуәнниң әң бурун қурулған қисимлиридин болуп, униң әң ғоллуқ күчидур.

Хәвәрләрдин мәлум болушичә, 5"‏ - июл вәқәси"дин кейин 4‏ - полк мәзкур полк қармиқидики уйғур лйәнни назарәт астиға елип, шу җайдики мәсчитләрни қамал қилған. Мәсчиткә мәхсус пост қоюп, күндилик намазға кәлгән яки җүмә намизи оқуған уйғурларни тизимлап, сирттин кәлгәнләрниң бу тәвәликтики мәсчитләрдә намаз оқушини чәклигән. Харрий ву биңтүәнгә охшаш бир орган дуняниң һечқандақ бир йеридә тепилмайдиғанлиқини әскәртип, униң мәвҗут болуп турушиниң өзи бир қанунсизлиқтур, дәп көрсәтти. У мундақ дәйду" :биңтуәнниң өзи әзәлдин бир қанунсиз орган. У немә үчүн адәм тутиду. У немә үчүн рота, извот, баталийонларға айрилиду? сизниңчә америкида биңтүәнгә охшаш рота, баталийонларға айрилған бир орган барму? сиз бундақ һәрбий тәшкилатни көргәнму? демәк у әслидинла бир қанунсиз тәшкилат. Униң өз алдиға мустәқил әдлийә системиси, иқтисади, сияси системиси бар. Дуняниң қәйиридә бундақ тәшкилат бар? сиз қандақ қилип уни қанунлуқ дәп етирап қилалайсиз."

Харрий ву ниң әскәртишичә, уйғурлар билән хәнзулар арисидики өз ‏ - ара нәпрәт наһайити күчлүк болуп, буни ноқул хитай компартийә һөкүмити кәлтүрүп чиқарған зиддийәт әмәс. У, буниң узун тарихий йилтизи барлиқини билдүрди.

Харрий ву, "узундин елип ейтқанда, бу мәсилини җуңго компартийә һөкүмити кәлтүрүп чиқарған әмәс. Буниңдин бурунму мәнчиң дәвридә вә униңдин илгири хәнзулар билән аз санлиқ милләтләрниң мунасивити изчил яхши болмай кәлгән. Шинҗаң узун вақит мустәқил бир район болған. Шинҗаңда бурун нурғун ушшақ дөләтләр бар иди. Хән дәвридә бәнчав ғәрбкә сәпәр қилип, 36 дөләт барлиқини илгири сүргән. Әмәлийәттә бу өзиниң қораллиқ контроллуқни қуруш мустәмликичиликтинму бәттәр әски иш. Бурун қошна әлләрдин корийә, вейтнам, бермиларға бу хил муамилидә болған. Шуңа бу хил ирқчи, һөкүмдарлиқ мунасивити компартийә дәвригичә йетип кәлди" дәйду.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт