Proféssor exmet bijan erjilasun: “Yene türkche toghrisida”

Türkiyidiki “Yéngi chagh” gézitining 2-ayning 16-künidiki sanida tonulghan türkolog prof. Dr. Exmet bijan erjilasun ependi yazghan “Yene türkche toghrisida” mawzuluq obzor élan qilindi.
Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2011.02.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
exmet-bijan-erjilasun-obzor-305.jpg Türkiyidiki “Yéngi chagh” gézitining 2-ayning 16-künidiki sanida tonulghan türkolog prof. Dr. Exmet bijan erjilasun ependi yazghan “Yene türkche toghrisida” mawzuluq obzor élan qilindi.
RFA/Erkin Tarim

Obzorda türkchining shundaqla Uyghur tilining tereqqiyat tarixi bayan qilin'ghan bolup, Uyghur tilining bundin 1000 yil burunla ilim tili sewiyisige yetkenliki yézilghan. U obzorida türk tilining yéziq tarixi heqqide melumat bérip mundaq dep yazidu:
-Türk tilidiki tunji tékist 8-esirning aldinqi yérimida yézilghan “Köktürk menggü téshi”. “Köl tékin menggü téshi” 732-yili 8-ayning 21-küni bilge xaqan teripidin, “Bilge xaqan menggü téshi” bolsa 735-yili 9-ayning 24-küni oghli tengri xaqan teripidin yasitilghan. Bu ikki menggü tash bügün mongghuliyidiki orxun deryasi boyida. “Tunyoquq menggü téshi” ni özi 725-726-yillirida yasatqan bolushi mumkin. Bu menggü tash bügünki mongghuliyining paytexti ulanbatorning yénida. Köktürk menggü téshi dégen waqtimizda bularni tilgha élishqa toghra kélidu. Üch menggü tashqa yézilghan tékist jem'iy 30-35 bet etrapida kélidu. Bu menggü tashlarni yasatqanlar, bu tashlargha “Benggü tash” dep isim bergen. “Benggü tash” sözining menisi “Menggü ölmeydighan tash” dégen gep. Köktürklerdin qalghan bashqa menggü tashlarmu bar. Bulardin biri 719-720-yillirida yasalghan “Ishbara tamgan tarqan menggü téshi”, yene biri bolsa 723-725-yilliri yasalghan “Kölichor menggü téshi”. 6 Qur xettin terkib tapqan bu menggü tash 687-692 yillirida yasalghan eng qedimi menggü tash hésablinidu.

Prof. Dr. Exmet bijan erjilasun “Yene türkche toghrisida” mawzuluq maqalisini mundaq dawam qilidu:
-Biz yuqirida dep ötken menggü tashlardiki xetlerning hemmisi köktürk yéziqi bilen yézilghan. Köktürk yéziqi türkler teripidin ijad qilin'ghan milliy yéziqtur. Uyghurlarning ikkinchi xaqani moyun chormu 750-760-yillirida özining namida menggü tash yasatqan. Menggü tash tikilgen yerge qarap turup bu menggü tashlargha shine usu, taryat we tes qatarliq isimlar bérilgen. Bu tashlarmu hazirqi mongghuliye.

Prof. Dr. Exmet bijan erjilasun “Yene türkche toghrisida” mawzuluq obzorida Uyghur yéziqi we Uyghur yéziqida yézilghan eserler heqqide toxtilip mundaq dep yazidu:
-Uyghurlar 840-yilida orxun wadisidin tarim oymanliqigha yeni bügünki sherqiy türkistan'gha köchüp keldi. Köktürk yéziqini sherqiy türkistandimu ishletti. Emma sherqiy türkistanda eng köp ishlitilgen köktürk yéziqi. Uyghur yéziqi sherqiy iran qowmi bolghan soghdi yéziqidin paydilinip ijad qilin'ghan yéziq. Bu yéziq türkiy qowmler teripidin yüz yillarche qollinildi. Uyghurlar 9-esirdin 14-esirgiche Uyghur yéziqida kürminglighan eser qaldurdi. Aldi bilen mani, kéyin budda dinigha kirgen Uyghurlar bu din'gha a'it nurghun eser yézip qaldurdi. Budda dini nurghunlighan abstrakt uqumlargha ige bir din. Shunga bu mezgilde Uyghurche abstrakt pelsepiwi uqumlarni ipadiliyeleydighan sewiyige yetken. Uyghurlardin qalghan dini bolmighan köp sanda eserlermu mewjut. Mesilen 930-yilida yézilghan irq bitig. Bu bir pal kitabi bolup köktürk yéziqi bilen yézilghan. Bulardin bashqa Uyghur tilida yézilghan yüzligen qanun toghrisidiki yazmilar, xet-cheklermu bar.

Prof. Dr. Exmet bijan erjilasunning yéngi chagh gézitide élan qilin'ghan “Yene türkche toghrisida ” mawzuluq obzorida türklerning eng qudretlik mezgili bolghan qaraxaniylar döliti mezgilidimu Uyghur yéziqining ishlitilgenlikini anglitip mundaq dep yazidu:
-Uyghurlar sherqiy türkistanning ottura we sherqiy rayonlirida yashawatqan mezgilde, qaraxaniylar döliti qeshqer we balasaghunni merkez qilghan halda kéngeydi. Qaraxaniylar 10-esirning otturilirida musulman boldi. 10-Esirning axirigha kelgende qaraxaniylar döliti gherbiy türkistan'ghimu hakim bolup, u dewrdiki eng küchlük dölet qatarigha kirdi. Qaraxaniylar döliti türk dunyasidiki eng qudretlik döletlerdin biri bolghachqa qisqa waqit ichide tesir küchini kéngeytti. Birinchi ming yil axirliship 2-ming yilgha qedem qoyghan u yillarda türkiy xelqlerning 70% musulman boldi. Qaraxaniylar döliti deslepte Uyghur yéziqini ishletti. 1074-Yilida mexmut qeshqiri türklerning yéziqi dep Uyghur élipbesini körsetken. Musulman türkiy xelqler arisida 12-esirdin bashlap ereb yéziqi ishlitilishke bashlan'ghan.

Prof. Dr. Exmet bijan erjilasun ependi qaraxaniylar döliti mezgilide yézilghan muhim eserler heqqide toxtilip mundaq dep yazidu:
-Qaraxaniylar döliti mezgilide yézilghan ikki eser bekla muhim. Bulardin biri 1069-yilida yüsüp xas hajip teripidin yézilghan “Qutatqu bilik”. Bu eser 6645 béyittin terkib tapqan siyaset kitabi. Kitabta dölet bilen xelq otturisidiki munasiwet, siyasetchi we kesip ehlilirining qandaq bolushi kérekliki bayan qilin'ghan bolup, buningdin u mezgilde Uyghurchining bir bilim tili sewiyisige yetkenlikini körüwalalaymiz. Ikkinchi bir muhim eser mexmut qeshqirining türkiy tillar diwani, bu türkche heqqide yézilghan tunji lughet hésablinidu. Lughette 8000 söz-ibare erebche izahlan'ghan. Eserde köp sanda maqal-temsil we shé'irlar qoshaqlar, örp-adet, riwayet, oyun we yémek-ichmekler heqqide melumatlar bérilgen bolup, u qamus xususiyitige ige bir eser.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.