Сабит абдурахман: шәрқий түркистан инқилаби тоғрисида(6)


2005-12-29
Share
"Шәрқий түркистан инқилаби" намлиқ китабниң аптори мәрһум сабит абдурахман әпәнди. (1928-2005)

Мәрһум тарихчи вә өткән әсирниң 40-йиллиридики шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң қатнашқучиси сабит абдурахман әпәнди өзиниң "шәрқий түркистан инқилаби тоғрисида" намлиқ китабиниң ахирқи бәтлиридә миллий азадлиқ инқилабиң ахирлишиш сәвәблири болупму, совет иттипақиниң немә үчүн бу инқилабни башта қоллап, ахирида уни қурбан қиливәткәнликиниң сәвәблири һәққидә тәһлил йүргүзиду.

Совет иттипақиниң мәқсити

Сабит абдурахман әпәндиниң оттуриға қоюшичә, совет иттипақи баштин-ахири шәрқий түркистан инқилабини қоллиған вә ярдәм бәргән, әмма ахирқи һесабта уни охшашла хитай коммунистлириға соға қилип, өзлириниң әсли мәқситини ипадилигән. Униң қаришичә, москваниң шәрқий түркистан җумһурийитидин көзлигән мәқсәтлири һәққидә төвәндикичә тохтилиду.

Совет иттипақи вә униң рәһбири сталин 1949-йилиға кәлгәндә, шу чағдики миллий азадлиқ һәрикәтни қоллаштики асасий мәқситигә йәтти, йәни шәрқий түркистан һакимийити астидики һәр қайси вилайәтләрдә әркин йүрүп, йеза-игилик деһқанчилиқ мәһсулатлирини әрзан сетивелип, өзлириниң санаәт маллири вә иккинчи җаһан урушида иштин чиққан қораллирини қиммәт баһада сетиш арқилиқ наһайити нурғун иқтисадий пайда алди. Совет иттипақи үч вилайәттин һәр йили 300 миң туяқ тирик мал, 100 миң тонна ашлиқ елип турған. Алтайниң урани билән алтунини, майтағниң нефитини халиғанчә елип тошуп турған. Азад үч вилайәт вә үрүмчи тәвәсидә бәш йил ичидә йерим милйон әтрапидики адәмни совет пуқралиқиға йезивелип, буларниң көпинчисини кейинки вақитларда совет иттипақиға елип чиқип кетип, өзлириниң әмгәк күчини һәл қилған.

Сабит абдурахман әпәндиниң оттуриға қоюшичә, совет иттипақи шәрқий түркистан инқилаби арқилиқ хитай билән болған дипломатик мунасивәтлиридиму үстүнлүкни игилигән.

Униң қаришичә:

1.Москва шәрқий түркистан җумһурийитини козор қилип гоминдаң һакимийитигә бесим ишлитип, өз шәртлиригә көнүшкә мәҗбур қилди.

2. Москва шәрқий түркистан җумһурийитиниң оттура асия җумһурийәтлиридики түркий хәлқләрниң миллий мустәқиллиқ идийисигә тәсир көрситишиниң алдини алди.

Мәрһум тарихий шаһид сабит абдурахман әпәндиниң оттуриға қоюшичә, сталин уйғур хәлқиниң мустәқиллиқ дөләт болушини һеч халиған әмәс, әксичә барлиқ амиллар билән уйғурларни хитайниң қолида тутуп турушқа тиришқан. Сталин уйғурларниң инқилабини пәқәт өзигә керәк болғандила қозғап вә ярдәм берип, униңдин пайдилиниш , керәк болмиғанда хитай билән һәмкарлишип, уйғурларниң сиясий тәқдирини хитайниң бир тәрәп қилишиға тапшуруш тактикисини қолланди. Бу идийә кейинки совет иттипақи һөкүмити тәрипидинму давамлаштурулди.

Инқилаб мәғлуп болсиму, әмма арзу-арманларни ипадә қилди

Сабит абдурахман әпәнди, китабиниң ахирида хуласә чиқирип, 30-вә 40-йиллардики шәрқий түркистан инқилаби мәғлуп болған болсиму, лекин у охшашла уйғурларниң азадлиққа, әркинликкә тәшна қәлбини шуниңдәк бу йолдики қурбан бериш роһини ипадә қилди. Қисқиси уйғур хәлқиниң азадлиққа болған ишәнчисини ашурди дегән көз қарашқа келиду. Униң йәкүничә, уйғурлар өзлириниң 40 йиллардики шәрқий түркистан җумһурийити арқилиқ уйғурларниңму өзини - өзи әң яхши идарә қилиш, дөләт қуруш вә дөләтни раваҗландуруш иқтидариға игә икәнликини , қәһриман миллий армийиниң зор мувәппәқийәтлири арқилиқ уйғурларниң қәһриманлиқ роһини, җәңгивар характерини намаян қилди. Һәқиқәтән уйғур җәңчилири әйни вақитта дунядики қудрәтлик армийиләрниң бири дәп өзлирини махтиған мунтизим гоминдаң армийисини йәр билән йәксан қилип, бир қетимму дүшмәндин йеңилмиди. 40-Йиллардики миллий инқилаб пәқәт совет –хитай һәмкарлиқи арқилиқла мәғлуп болди халас.

Сабит абдурахман ким?

Сабит абдурахман әпәнди яш вақтида миллий инқилабқа қатнишип, ғени батурға хусусий катип болған. Кейин, миллий армийә сепидә шихо уруш мәйданлирида болған һәмдә миллий армийә манас дәряси бойида тохтап қалғандин кейин,1948-йили армийә сепидә" яш түркистанчилар" тәшкилатини қуруп, миллий азадлиқ күрәшни давамлаштурушни тәшәббус қилған. Узун йиллар хитай түрмилиридә йетип, өткән әсирниң 80-йиллирида қазақистанға көчүп чиққандин кейин таки бу йил вапат болғичә сиясий дәва паалийәтлири билән шуғулланған һәмдә тарих тәтқиқати елип берип, бир қатар әсәрләрни йезип нәшир қилдурған. (Үмидвар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт