Eydiz heqqide omumiy chüshenche


2006.06.20
heroin-chikimlik.jpg
1999-Yili 25-may küni bir xitay saqchisi béyjingdiki zeherliq chékimlikke qarshi turush terbiyilesh merkizi aldida . AFP

Eydiz yeni HIV wirusi nöwette pütün insaniyet dunyasida, insanlarning saghlamliqigha éghir tehdit séliwatqan, ölüsh nisbiti nahayiti yuqiri, ünümlük dorisi bolmighan birxil ötkür yuqumchan késellik wirusi. Gerche Uyghurlarda eydizning bayqilishi bir qeder kéyin hésablansimu uning tarqilish, qaplash sür'iti kishini chöchitidighan derijige yetti. Shundaqla Uyghur élide zeherlik chékimlikning yamrishi, jem'iyet exlaqining buzulushi qatarliq amillar eydizning tarqilishida aktip amil bolmaqta. Uyghurlar eydizdin tehdit hés qilishqa bashlidi, shundaqla eydizdin saqlinish üchün eng awal uni tonup yétish kérek elwette.

Eydizning dunyada, xitaydiki tarqilish weziyiti

Insanlarda tunji eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchi 1981- yili amérikida bayqalghan. Nöwette eydiz késili dunyadiki 240 dölet we rayon'gha tarqaldi. 2001 - Yilighche bolghan qisqighine 20 yil ichide pütün dunyadiki eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning sani 60 milyon'gha yitip buning ichide 22 milyon adem ölgen.

Gerche insanlar eydiz késili bilen 20 nechche yil küresh qilghan bolsimu, lékin hazirgha qeder yenila bu késelni dawalashta ünümlük usulini tépip chiqqini yoq. Mölcherge qarighanda hazir künige 1400 adem yéngidin eydiz wirusi bilen yuqumlindiken.

Xitayda bolsa -1985yili tunji bolup eydiz késilige giriptar bolghuchigha di'agnuz quyulghandin tartip 2005 - yilining axirgha qeder xitay boyiche eydiz késili wirusini yuqturwalghanlar 840 mingge yetken bolup, mutexessilerning mölcherlishiche, emili eydiz késili wirusini yuqturwalghanlar sani 1 milyondin éship ketken.

Xitayda nupus sani köp bolghachqa eydiz késili bilen yuqumlan'ghuchilarning sani köp, eydiz késilining aldini élish we uni dawalash weziyiti yenila kishini endishige salidu. Ötken yili dunya sehiye teshkilatimu xitayning eydiz weziyitining egerde mushu sür'ette tereqqiy qilsa dunyaghimu tehdit élip kélishi mumkinlikini agahlandurghan hemde hökümetning eydizning aldini élishta jiddiy tedbir qollinishqa chaqirghan idi. Birleshken döletler teshkilatining 2005 - yilliq eydiz doklatidimu xitayning eydizning aldini élishta yéterlik tedbir qollanmighanliqi eyiblen'gen.

Mutexessilerning mölcherlishiche eger xitayda pa'al tedbir qollanmighanda, 2010 - yilgha barghanda junggo eydiz késili wirosi bilen yuqumlan'ghuchilar 10 milyon'gha yitish éhtimali bar iken.

Eydizning Uyghurlardiki tarqilish weziyiti

Uyghur élide gerche tunji eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchi -1996yili bayqalghan bolsimu biraq aptonom rayonluq jinsiy késellik we eydizning aldini élish kontrul qilish merkizidin ehwal igilinishiche, nöwette pütün shinjangda eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghanlarning sani 11ming 303 kishi bolup (bular peqet tekshürüp éniqlan'ghanliri xalas, Uyghur élide barliq noposining hemmisining qénini tekshürüp chiqish xizmet shara'iti we iqtisadiy shara'it jehettin élip éytqanda mumkin emes), yuqumlan'ghanlarning ichide%85 Uyghurlar iken.

Eydizning tarqilish tézligini dunya boyiche ortaq qollinidighan hésablash formilisi boyiche hésablighanda, pütün shinjangda 2003-yilining yil béshidila eydiz wirusini élip yürgüchilerning sani 100 mingdin éship ketken. Gerche Uyghur élidiki munasiwetlik da'iriler Uyghur élining eydiz ehwali heqqide éniq melumat élan qilmisimu emeliyette Uyghur élide eydiz weziyitining nahayiti éghirliqini Uyghurlar özlirimu qiyas qilishmaqta. Pütün dunyadiki eydiz wirusi bilen yuqumlan'ghuchilarning %60ti jinsiy yol arqiliq yuqumlan'ghan bolup, xitayda bolsa %70tin köpreki qan arqiliq yuqumlan'ghan. Uyghurlarda eydizning tarqilishi bolsa zeherlik chékimlik bilen zich munasiwetlik bolup asasliqi yenila zeherni tomurdin okul qilip urush. Emma yéqinqi tekshürüsh netijiliridin melumkiqalaymiqan jinsiy munasiwet ötküzüshmu Uyghurlarda eydiz wirusining tarqilishidiki yene bir ötkür seweb bolmaqta.

"Eydiz" dégen nime ?

Eydiz dégen bu söz in'glizche atalghuning terjimisi bolup, tibbiy ilmide "imonit xarektirlik kemtüklük unwérsal késili" dep atildu. HIV Bolsa eydiz késili wirosidur. Eydiz késiliningHIV wirosi peyda qilghan yuqumluq késellik ikenlikini körüwalghili bolidu.

Eydiz wirusi asasliqi jinsi munasiwet ötküzüsh, qan arqiliq, we bala émitish qatarliq üch xil yol arqiliq yuqidu.

Saghlam adem térisi bilen beden qatlimi zexmilense yene kilip bu zexme orni eydiz késili wirusi barlarning qéni, uruqdan, ispérma, süt suyuqliqi bilen uchrashqa eydiz késili wirusi yuqturwralidu.

Eydiz késili wirosi adem organizimigha kirgendin bashlap, adem organizimi uning bilen küresh qilishni bashlaydu. Wirus adem bedinde köpiyish üchün melum waqit kétidu. Bashlinish basquchida yuqumlan'ghuchilarningkéselge qarshi turush iqtidari éghir ziyan'gha uchrighan bolghachqa roshen késellik alametliri körülmeydu. Bundaq kishiler eydiz wirusini yuqturwalghuchilar dep atilidu. Yuqumlan'ghuchilarning imonit iqtidari buzghunchiliqqa uchrap melum derijide yetkendin kéyin, bashqa mikroblar adem bedinige kirishke bashlaydu. Shuning bilen köp xil késellik yüz béridu. Bu adette purset xarektérlik yuqumlinish dep atilidu. Mesilen: éghir halda ichi sürüsh, öpke yallughi we bashqa késellik alametliri körilidu. Yene bezi yuqumlan'ghuchilarda gomushluq qatarliq alametler körilidu. Bu waqitta yuqumlan'ghuchilar eydiz késilige giriptar bolup bolghan bolidu.

Eydiz késilining ipadiliri köp xil bolup, eng axirda qattiq ichi sürüsh, öpke yallughi, ishshiqliq rak qatarliq késellikler bilen tini ajizlap ölüp kétidu. Eydiz késili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar tereqqi qilip, eydiz késilige aylan'ghuchilar bir qanche aydin kéyin bir qanche yilghiche ömür köridu. Adette 8 yildin 10 yilghiche bolidu. Yaxshi dawalinish, uzuqlinish, saqliqni saqlash qatarliq ünümlük tedbirlerni qollan'ghandila késellik tereqqi qilish waqtini uzartishqa bolidu. Gerche eydiz késilini ünümlük dawalash usuli bolmisimu likin, uni yenila dawalashqa bolidu.

Hazirgha qeder wirusqa qarshi dawalash usuli barliqqa kelgen bolsimu lékin, ichki organizimdiki eydiz wirusini tulluq yoqitidighan usul tépilghini yoq. Lékin uning köpiyip tarqilishini kontrol qilghili bolidu. Mushundaq bolghanda eydiz késili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilarning ömrini uzartqili bolidu.

Eydiz késilining alametliri qaysilar ?

Eydiz késili wirusi bilen yuqumlan'ghandin bashlap, tereqqiy qilghan'gha qeder 4 dewirge bölinidu.

Jiddiy xarektérlik yuqumlinish dewri. Adette eydiz késili wirusi yuqumlan'ghandin kéyin, 2~6 hepte ichide uning alametliri körilidu. Alametliri: qizish, karnay aghrish, limfaliq ishshiq, tére qichishish qatarliq alametler körülüp, adette 2 hepte etrapida dawamliship, özligidin yoqap kétidu. Bezide nérwa séstimisi aghrish, bash aghrish, pütün bedinning boghumliri sirqirap aghrish, tuqulmilar aghrish, nérwa perde yallughi yaki yallugh késilige giriptar bolush alametliri körilidu. Lékin hemme ademde roshen bolghan jiddi xarektérlik yuqumlinish dewri boliwermeydu. Uning körülüsh nisbiti 50% ~ 70 % giche bolidu.

Késelsiz yuqumlinish dewri. Uning alahidiligi roshen késellik alametliri körülmeydu. Bu eydiz késilining yushurun dewri dep atilidu. Yushurun dewride eydiz késilining wirusi adem bedinde köpiyishke bashlap organizimda munasip qarshi küch peyda bolidu. Yushurun mezgil ichide eydiz késili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar yushurush xaraktérige ige bolup, eydiz késili wirusini birge élip yürgen bolidu, bu waqitta eydiz késili wirusining adem bedinige yuqup kirish nisiti 100 % ge yetken bolidu.

Pütün bedenlik limfaliq ishiq késilining dawamlishish dewri. Yushurun mezgilning uzurishigha egiship, wirus adem organizimida özlüksiz köpiyip, imonit séstimisigha buzghunchiliq qilishqa bashlaydu. Dawamliq qizish, dawamliq ichi sürüsh, sewebi éniq bolmighan halda beden éghirlighi töwenlep kétish, köp terlesh, bash aghrish qatarliq alametler körilidu. Bolupmu bedenning ikkidin artuq yéride chong - kichikligi 1 millimétir etrapida limfaliq ishshiq peyda bolghan bolup aghrimaydu. Eydiz késilining wirusi adem organizimigha kirgen bolidu.

Eydiz késili dewri. Organizimning imonit séstimisi éghir buzghunchiliqqa uchraydu. Adette uning ipadiliri köp xil bolup pütün beden aghrish, halsizlinish, rohsizlinish, öpke yallughi, tobérkilyuz, üchey yallughi qatarliq késellik körilidu.

Eydiz bilen yuqumlan'ghuchilar derhal ölüp ketmeydu. Bu bir ademning eydiz késili wirusi yuqturwalghandin tartip, ölüp ketkiche 4 basquchni bashtin köchürdighanlighidin xulasilap chiqirildi. 1 - 2 Basquch yenila késellik alametliri körülmigen basquch bolidu. Likin, organizimda eydiz wirusi yushurun singip kirip, yuqumlinish xarektirini alghan bolidu. 3 - 4 Basquch "késellik alametliri körülish dewri" bolup, eydiz késili wirusi élip yürgüchilerni "eydiz késilige giriptar bolghanlar" deymiz.

Eydiz késili wirusi élip yürgüchiler bilen eydiz késilige giriptar bolghuchilarning hemmisining organizimida eydiz késili wirusi bolidu. Bular birdek eydiz késili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar dep atilidu.

Yushurun dewri qanche uzun bolsa, eydiz késili bilen yuqumlan'ghuchilarning ömri shunche uzun bolidu. Shunga eydiz késili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar hergizmu özini tashliwétip, rohiy chüshkünlikke uchirmastin, belki amal qilip késellikning tereqqiy qilishini uzartish lazim. Peqetla tereqqiy qilish dewrige kirmisila, eydiz késili wirusini élip yürgichiler normal ademge oxshash emgek qilalaydu. We turmush kechüreleydu. Tereqqiy qilish dewrige kirgendimu pa'al dawalansa shu arqiliq ömürni uzartqili bolidu.

Adettiki kündilik turmushta uchrashqanda eydiz késili yuqamdu ?

Adettiki kündilik turmushta uchirashqanda eydiz wirusi késili yuqmaydu.

Mesilen:

1) Eydiz késili bilen yuqumlan'ghan bimar bilen qol éliship kürüshish, quchaqlishish qatarliqlar. 2) Eydiz késili wirusi bilen yuqumlan'ghan bimarlar bilen birge tamaq yéyish, ichimlik ichish we ortaq halda qacha - qucha, chuka, romka ishlitish. 3) Eydiz késili wirusi bilen yuqumlan'ghan bimarlar bilen teretxana, wanna, su üzüsh kölchigi, téléfun, mashina qatarliqlarni ortaq ishletkende. 4)Eydiz késili wirusi bilen yuqumlan'ghuchilar bilen birge bolush, emgek qilish, we emgek saymanlirini birge ishletkende. 5)Maddi buyum, pul qatarliqlarni birge ishletkende. 6) Pasha, chiwin, hasharet chaqqanda. 7) Yötkelgen, chüshkürgende, yéshi aqqanda, ter chiqqanda, süydiki chachrap ketkende.

Peqet yuqumlan'ghuchi bilen qan, sipirma, jinsi alaqe we bala émitish qatarliq heriketlerde yuqumlinish ehwali körülidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.