Lopnur kölining siri


2005.03.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Lopnur kölining qurup kétishi Uyghur élidiki on chong sirning biri atilip kelmekte. Chünki uning qandaq bolup tuyuqsiz ghayip bolghanliqi metbu'atlarda hazirghiche bir sir süpitide bayan qilinidu.

Teklimakandiki möjize

Uyghur élining jughrapiyilik xatirilirige qarighanda, tarim oymanliqining sherqiy shimaligha jaylashqan lopnur köli, bipayan teklimakan qumliqida möjize süpet, yantaqlar bilen mudapi'elinip turidighan, xuddi hayat qutqazghuchidek rol oynap kelgen. U yene nechche ming yillardin béri teklimakandin ötken yipek yoli karwanlirining ussuzluqini qanduridighan aramgahi bolghan. Nechche ming yilliq tarixi xatirilerde, Uyghurlarning bu köldin menpe'etlinip yashap kelgen iznaliri bar. Hetta yéqinqi dewirlerdimu köl qurup kétishtin awal, bu kölde salchilar adem boyi béliqlarni tutalaydikentuq. Bu köl tarim deryasi hemde könchi deryalirini özining menbesi qilghan.

1958 - Yilida ölchen'gende, lopnur kölining omumi su zapisining 860 milyon köp métir, su yüzining 5700 kuwadirat kilométir kélidighanliqi mölcherlen'gen. Tarixta kölning eng kéngeygen waqtida su yüzi 12000 kuwadirat kilométirghimu yetken chaghliri bolghan. Lopnur, kölimining kengliki bilenmu ichki déngiz dep nam alghan. Ejeplinerliki, bu heywetlik köl 1961 - yiligha kelgende üch yil ichidila ghayip bolghan.

Amérkining 1972 - yili sün'iy hemrah arqiliq alghan süritidin lopnur kölining pütünley qurup ketkenliki éniq melum bolghan.

Lopnur kölining qurup kétishide bingtu'enning roli

Lopnur köli qurup ketkendin kéyin, mutexessislerning köpinchisi, kölning qurushigha bu jayda élip bérilghan keng kölemlik boz yer échish ishlirining seweb bolghanliqini bir qeder ilmiy tetqiqat süpitide yaqlap kelgen idi. Emma, xitay hökümiti bu kölning qurup kétishini tuyuqsiz boldi dégendek xewerler bilen sirliqlashturup keldi. Nöwette xitay metbu'atlirida tilgha élinmighili xéli yillar bolghan lopnur köli heqqidiki yéngi bayanlar körülmekte.

Ötken hepte shinxu'a tor bétide buninggha da'ir bérilgen bir axbaratta, " lopnur kölining qurup kétishi tebi'iy hadise, uning qurup kétishige pütünley boz yer échish seweb bolghan emes, bu köl eslidinla tebi'iy qurushqa bashlighan, boz yer échish peqet uning qurup kétishini ilgiri sürgen bolishi mumkin, chünki u chaghda lopnur etrapida échilghan boz yer unche köp emes idi" dégen nahayiti müjimel bir melumat bérildi.

Emeliyette, nechche ming yillardin béri hich özgermey turghan shunche chong bir kölning üch yil ichide qurup kétishi hemme ademni heyran qalduridu, uni tebi'iy qurup ketti déyish kishini qayil qilalmaydu.

Köl qurup ketkendin kéyin köl etrapida makanlashqan Uyghurlar asata - asta bashqa yaqlargha köchüshke mejbur bolghan. Hazir qurighan lopnurgha eng yéqin yézilar, miran hemde lopnur yéziliri, shundaqla nopusi jiqraq nahiyidin chaqiliq nahiyisi qaldi, uningdin bashqa xitay ishlepchiqirish qurulush bingtu'enining 32, 31, 33, 34, -35 polikliri tarim deryasini boylap, teklimakanni qorshap turidu.

Lopnur ghayip bolghan emes, yoqutulghan

Gerche kishiler kölning ghayip bolishini bir sir süpitide bayan qilishsimu emma lopnur etrapida yashap kelgen xelq buni 1950 - yillardin bashlap kéngeygen bingtu'enning élip kelgen balayi - apiti dep bilidu.

Lopnur köli qurup ketkendin kéyin eyni waqitta bowa, momiliri bilen chaqiliqqa köchüp kélishke mejbur bolup shundin buyan chaqiliqta yashap kéliwatqan 40yashlardiki bir Uyghur ayal, lopnur heqqide momisidin anglighan riwayetlerni sözlep, özining 1963-yili tughulghanliqini, shu waqitlarda lopnur kölide béliq bar idi dep anglaydighanliqini, béliqlarning nahayiti chong ikenliki heqqide sözlep berdi.

Bu ayalning bildürishiche, lopnurluqlar kölning qurup kétishni bingtu'enning kélishi bilen boz yer achimiz dep, kölning süyini qalaymiqan bashlighanliqi, hemde köl etyrapidiki tebi'iy tosaq bolghan toghraq, yulghunluqlarni yiltizidin qomurup weyran qiliwetkenliki hemde bu yerde atom bomba siniqi élip béri, qum köchüsh hadisilirini keltürüp chiqirip, shunche qisqa waqit ichidila bu bir tebi'iy kölnning ghayip bolishini keltürüp chiqarghan deydiken.

Biz bilen bu heqte söhbetleshken Uyghur ayal yerlik xelqning bu qiyaslirining toghriliqini, buninggha lopnur etrapida peyda bolghan bingtu'en qisimlirining achqan boz yerlirining ular qurghan su ambar hemde derya, östenglirining ispat ikenlikini éytti.

Lopnur kölining qurup ketkendin kéyinki tesirliri

Chet'el mutexessislirimu bu heqtiki tetqiqatlirida, lopnur kölini teminlep kéliwatqan tarim hemde könchi deryalirining bingtu'en da'irilirige tarmaq é'iqnlar bilen éqitilip, süyi azlighandin kéyin kölning su menbesi aziyip qurup ketkenlikini ilgiri süridu.

Miran kentide yashap kéliwatqan bir yash déhqan bilen paranglashtuq, u kishi gerche lopnur kölini öz közi bilen körüp baqmighan bolsimu, emma mehelle chongliridin anglishiche, eyni waqitta bu köl bekmu heywetlik bolup, déngizgha oxshash qirini körgili bolmaydikentuq. Shundaqla u etrapning muhitini nemleshturup, hawa tengshigüchlük rolinimu oynap kelgen. Köl qurup ketkendin kéyin bu jayning ékologiyilik muhitida nahayiti chong özgirish bolghan. Shundin étibaren teklimakan etrapida qum- boranliq hawa tekrarlinighan bolup qalghan :

Gerche bezi mutexessisler tarim deryasi hemde könchi deryalirining axirqi éqinlirining teklimakan'gha singip kétidighanliqigha qarap, gerche lopnur köli qurup ketken teqdirdimu choqum zor miqdardiki yer asti süyi bolishi mümkin dep qiyas qilmaqta. Emma lopnur kölining qayta hayatliqqa érishishige yenila ümidsiz qarimaqta. Shundaqla Uyghur élidiki bashqa derya hem köllerning nöwettiki ékologiyilik halitige qarap, lopnur kölige oxshash tuyuqsiz ghayip bolush tebi'et paji'elirining qaytilinishidin endishe tuymaqta. (Gülchéhre)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet