Uyghur élidiki su kirizisi


2005.03.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

3 - Ayning 28 - küni amérikidiki mey'ami uniwérsitétining jughrapiye we xelq'ara tetqiqat boyiche proféssori, doktor stenli tups ependi washin'gtondiki jon xopkins uniwérsitétida Uyghur élidiki su krizisi heqqide bergen mexsus doklatida "Uyghur élide nopusning künséri éshishi we xitay hökümitining gherbni échish herikiti dawamida her xil qurulushlar köpiyishi tüpeylidin, mezkur jayda su menbe'esi heddidin ziyade köp ishlitilgenliktin su krizis otturigha chiqti" dep körsetken.

Doktor stenli tups ependi sözide yene "gherbni échish herikiti intayin chong bir qurulush bolup hésablinidu. Xitay hökümiti mezkur heriketni élip bérishta türlük qurulushlarni keng kölemde dawamlashturdi. Shuning bilen bir waqitta, xitay hökümiti özining néfitqa bolghan éhtiyajini qandurush üchün, bu jayda néfit quduqlirini toxtimay qazdi, mana bularning hemmisige su lazim bolidu." Dep bildürdi.

" Xitaylar 'shinjang' dep atap kelgen bu jayda yashawatqan Uyghur milliti ezeldin su mesilisige köngül bölüp kelgen" - dep tekitligen doktor stenli tups ependi, "tagh we chöl jezire ariliqida makanlashqan bu yerlik xelq, yéqinqi yillardin buyan su yétishmeslik mesilisige téximu jiddi qarashqa mejbur boldi" dep körsetti.

Nopus we mehsulat körsetmisi bir - birige mas kelmigen.

Doktor stenli tups ependi Uyghur élidiki su krizisi heqqide bergen bu doklatida, Uyghur élining xoten, aqsu, qeshqer we kucha qatarliq bostanliqlarda nechche ming yildin buyan adem yashap kelgenlikini, lékin yéqinqi yillardin buyan mezkur jaylargha xitay ölkiliridin kéliwatqan adem sanining barghanséri köpiyip kétiwatqanliqini körsetti. U yene mezkur rayondiki qeshqer, ürümchi we turpan qatarliq jaylarning nopus we mehsulat körsetmisi heqqide toxtilip mundaq dédi:

Qeshqer shehirining nopusi 350 ming bolghini bilen, uning etirapidiki rayonlarda yashawatqan kishiler sani 3.5 Milyon etrapida. Buning köp sandikisi déhqanchiliq bilen shughulliniwatqan Uyghurlar bolup hésablinidu. Lékin qeshqerde her yili yaghidighan yamghur miqdari nahayiti az. 2002 - Yilida yamghur miqdari aran 78 millimétr bolghan idi. Ürümchige kelsek, bu sheherning nopusi 2 milyon etrapida. Uning ishlepchiqirish mehsulatliri asasen néfit - ximiye, tömür we polat qatarliq sana'et mehsulatlirini öz ichige alghan. Lékin ürümchining yamghur miqdari her yili150 millimétr bolup, sheher etrapida bir qatar su ambarliri bar."

Karizning orni tolimu muhim

Doktor stenli tups ependi Uyghur élining nopus we mehsulat körsetmisi heqqide toxtalghanda, qeshqer we ürümchini misalgha élishtin bashqa yene turpannimu alahide misalgha alghan.

U sözide " turpanning nopusi 250 ming etrapida. Uning asasi mehsulati üzümchilikni öz ichige alghan yéza igilik mehsulatliri bolup hésablinidu. Turpanda gerche derya - éqinlar bolmisimu, turpan xelqi ezeldin su mesiliside tayinip kéliwatqan kariz bar. Kariz tagh süyini menbe'e qilghan yer asti süyidin peyda bolidighan su bolup, bu oymanliqta asan pargha aylanmaydighan xususiyetke ige. Kariz turpan'gha oxshash bundaq höl - yéghin intayin az bolidighan jaygha nisbeten tolimu qolay we zörür idi" dep bildürdi.

Doktor stenli tups ependi sözide yene xitay hökümitining hazir yéza igilik mehsulatini ashurimiz dep, turpanda minglighan pompa quduqi qézip, karizni weyran qilghanliqini körsetken.

Xitay hökümitining usuli menggülük chare emes

Doktor stenli tups ependi Uyghur élidiki su krizisi heqqide bergen bu doklatida xitay hökümitining nöwette baghrash kölining süyini qurup kétiwatqan tarim deryasigha quyulidighan qilish üchün élip bériwatqan qurulushini tenqid qilip, " baghrash kölining süyini tarim deryasigha quyush yene qanchilik waqit dawamlishalaydu? baghrashning süyi ilgiri tatliq idi. Hazir barghansiri shorliship ketti. Shunga bu usul menggülük chare emes" dep körsetti.

Uyghur élide su zapisi nahayiti cheklik

Doktor stenli tups ependi sözining axirida "xitay hökümiti hazir Uyghur élining sana'et we yéza igilik sahesini tereqqi qildurimiz dep, mezkur rayonning su menbesidin xalighanche paydilanmaqta. Lékin Uyghur élide su zapisi nahayiti cheklik, bu jayning su zapisi hergizmu künséri köpiyiwatqan nopusqa qarap köpeymeydu" dep körsetti. (Méhriban)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet