Җапакәш афғанистанниң бүгүнки паҗиәлик әһвалиға ким әйиблик? (2)

Мақалә апториниң пикричә, көплигән тәхминләр һәқиқәтәнму әмәлийәттә йүз бәргән болуп, афғанистандики коммунистик түзүмни қоллаш совет иттипақидин интайин көп миқдарда маддий, малийәви һәм адәм чиқими тәләп қилди.
Ихтиярий мухбиримиз ойған
2012-02-14
Share

Афғанистан хәлқ демократик партийиси тәрипидин йүргүзүлгән ислаһатлар әлни кәмбәғәлчиликкә муптила қилди, һөкүмәткә қарши һәрикәтләрниң, наразилиқларниң күчийишигә елип кәлди. Буни а қ ш, иран, пакистан, мисир, сәуди әрәбистани, һәтта коммунистик хитайму қоллап-қувәтлигән иди. Мәмликәттики вәзийәтни муқимлаштурушқа күчи йәтмигән афған һөкүмити бир нәччә қетим совет иттипақидин һәрбий ярдәм, һәтта совет әскәрлирини киргүзүш һәққидә илтимас билән мураҗиәт қилған болсиму, совет иттипақи коммунистик партийисиниң мәркизий комитети сиясий бюросиниң бир нәччә мәҗлислири бу илтимасни дәрһал һәл қилалмиди, шуниң билән бир қатарда афғанистанға охшаш иттипақдишини йоқитишни һәм униң һөкүмәт бешиға ғәрбпәрәс күчниң келишини тамамән халимиди.

1979-Йилниң март ейида афғанистанниң ғәрбий өлкиси һератта көтүрүлгән исиян, болупму көп җәһәттә қоралға игә болған һәрбийләрниң һөкүмәткә қарши чиқиши әһвални техиму кәскинләштүрүп, москвада һәтта афғанистанға әскәр киргүзүш тәклипиниң берилишигиму сәвәб болған иди. Шуниң билән бир қатарда мақалә апториниң ейтишичә, китабта афғанистан һөкүмран партийисидики зиддийәт, дөләт рәһбири һәм партийә асасчиси нурмуһәммәт таракиниң шу партийидики иккинчи шәхс һәфизулла амин тәрипидин тутқун қилиниши һәм җисманий йоқитилиши совет рәһбәрлирини қаттиқ тәврәткән болуп, уларниң афғанистанға әскәр киргүзүш һәққидики қарарни қобул қилишини чапсанлатқанлиқи илгири сүрүлгән. Бу өз нөвитидә райондики вәзийәтни мурәккәпләштүрүп, советләрниң а қ ш, ғәрб, ислам әллири вә хитай билән болған мунасивәтлирини кәскинләштүргән. Китаб апторлири һәтта аминниң мәркизий разведка башқармиси билән алақиси барму дегән мәсилә әтрапидиму мулаһизә йүргүзгән. Уларниң пикричә, бу асасий мәсилә болмай, бәлки аминниң мәмликәттә йүргүзгән тәқипләш сиясити һәм бу сиясәтниң афған әнәнилири вә өрп-адәтлирини, ислам қәдрийәтлирини дәпсәндә қилғанлиқи миллий демократик инқилаб идейилиригә зит кәлгән.

Мақалә аптори хәлқарада афғанистан урушиниң, дуняви сотсиялистик түзүм һәм совет мәмликитини ғулашқа елип кәлгәнлики һәққидә көз қарашниңму қелиплашқанлиқини ейтип келип мундақ дәйду:
‏- Шуниму иқрар қилмасқа болмайдуки, бу мәмликәт иқтисадида, җәмийәтниң психологийилик һәм мәниви әһвалида, совет иттипақи абруйиниң төкүлишидә һалакәтлик рол ойниди.

У шундақла мәзкур тәтқиқат апторлириниң хуласә пикрини чүшәндүрүп мундақ дегән:
‏- Афғанистанға әскәр киргүзүш мутләқ бәзи совет сиясәтчилири, шу җүмлидин бу мәсилә бойичә ахирқи қарар қобул қилған совет иттипақи коммунистик партийиси мәркизий комитетиниң баш катипи кесиридин тәрипидинла болмиди. Вәқәләрниң мундақ раваҗлинишиға бир қатар ички вә ташқи хусусийәтләр әһвали, икки чоң дөләт совет иттипақи вә а қ ш ниң қаттиқ қаршилиқи сәвәб болди. Икки сиясий түзүм оттурисидики геосиясий мунасивәтләрдә из қалдурған соғуқ уруш муһитиму буниңға иттәрди. Қаттиқ әпсуски, өзиниң ички қийинчилиқлири билән күришиватқан, оттура әсир қалдуқлирини йоқитишқа, яхши вә мунасип һаятқа йоллар тепишқа тиришқан афғанистан өз тарихида нөвәттики күчлүкләрниң мәнпәәтлири тоқунушиниң гөрүсигә елинди.

Русийә һәм чәт әлниң көплигән мәнбәлири, дәсләпки қетим нәқил кәлтүрүлүватқан бәзи архип һөҗҗәтлири, вәқә қатнашқучилири вә гуваһчилириниң мәлуматлириға асасланған бу китабта бирму тоқулған персонаж йоқ болуп, бәзи сәвәбләргә бинаән кабулда йошурун һәрикәт қилған бир нәччә дөләт бихәтәрлик комитети хадимлириниң исми өзгәртилгән. Әмма өзлириниң әң яхши вақитлирини афғанистанға сәрп қилған һәм шу дәврдә бу әлдә яшиған һәм әмгәк қилған шәхсләрни тонувелишқа болиду, дәйду мақалә аптори. У шундақла 2001-йилдин тартип афғанистанда уруш һәрикәтлири елип бериватқан а қ ш вә униң иттипақдашлириниң йәнила совет иттипақи тәқдирини тәкрарлаватқанлиқини әпсуслиниш билән тәкитлигән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт