Қазақистан славиян йезиқидин латинчиға көчмәкчи

Өткәнки йилиниң ахирида қазақистан президенти нурсултан назарбайеф җумһурийәт хәлқигә йоллиған "қазақистан - 2050-йили истратегийиси" дә 2025-йилғичә қазақ елипбәсини латин йезиқиға алмаштуруш мәсилисини ишләп чиқишни тәклип қилип, буниң пүтүнләй тәбиий һалда йүз беридиғанлиқини тәкитлигән иди.
Ихтиярий мухбиримиз ойған
2013-01-09
Share
qazaqistan-saylam-Nursultan-Nazarbayev-305.jpg Қазақистан президенти нурсултан назарбайеф өзини қоллиғучилириға рәһмитини билдүрмәктә. 2011-Йили 4-апрел.
AFP

У шималий вә җәнубий америка, оттура йәр деңизи қирғақлиридики дөләтләр вә африқа һәм тинч окян мәмликәтлириниң латинчини қоллиниватқанлиқини әскәртип, мундақ дегән:
"бу заманивилиқ, техника, билим вә илим тилидур. Латин йезиқи бизгә пүткүл аләм хәлқлири, дуня илимлири вә билимлири билән алақә қилишимиз үчүн керәк. Шуңлашқа бизниң яшлиримизниң инглиз тилини актип өгиниватқанлиқи наһайити муһимдур. Оттура әвлад вәкиллириму уни өзләштүрүшкә тиришмақта."

Назарбайеф йәнә латин йезиқиға көчүш үчүн мәлум бир вақитниң керәкликини көрсәтти һәм бу ишниң пәйдин-пәй вә хатирҗәм елип берилиш керәкликини етирап қилди.

Радиомиз зияритини қобул қилған қазақистан мәдәнийәт вә ахбарат министирлиқи тил комитети рәисиниң орунбасари шерубай қурманбай оғли бу һәқтә өз қарашлирини оттуриға қойди.

Соал: кирил йезиқиға көчүш үчүн әң биринчи вәзипә немидин ибарәт дәп ойлайсиз?

Җаваб: 20 йил бойи латин елипбәсигә көчүш лазимму яки лазим әмәсму?, пайдилиқму яки пайдилиқ әмәсму? дегәнгә охшаш мәсилини алимлар, зиялийлар муһакимә қилип кәлди. Президентимиз нурсултан назарбайефниң мураҗиитидин кейин латин йезиқиға көчүшниң қәрәли бәлгилинип, сиясий қарар қобул қилинди.

Алди билән латинға қандақ көчимиз? бу хәлқниң әһвалиға, бизниң билим бериш системимизға қандақ қилған һаләттә азрақ тәсир қилиши мумкин? дегән мәсилә туриду. Иккинчидин, қазақниң тавушлуқ системисини дәл әкс әттүридиған елипбәни түзүш, қелиплаштуруш муһим әһмийәткә игә болуватиду. Буни әмәлгә ашуруш үчүн, мениң пикримчә, һөкүмәт дәсләптә чоң бир дөләт комиссийисини қуруши лазимдур.

Соал: бу вәзипини орундаш қайси саһәгә яки министирликкә йүклиниши мумкин?

Җаваб: бу пәқәт илим, билим яки башқа бирәр саһәниң ичигә киридиған дуня әмәс, яки шәхсләргә мунасивәтлик нәрсә әмәс, бәлки бир җәмийәтни, мәмликәтни өз ичигә алидиған миллий мәсилидур. Елипбә алмаштуруш мәсилисигә җәмийитимизниң һәр бир әзасиниң алақиси болуш шәрт. Шуниң билән бир қатарда бу елимизниң тил саһәсиниңла әмәс, бәлки иҗтимаий вә сиясий мәсилә икәнликини әскәртип турушимиз керәк. Шуниң үчүн дөләт рәһбири башчилиқида билим, илим, мәдәнийәт, ахбарат, алақә, малийә саһәлирини вә уларниң министирлирини җәлп қилған һалда барлиқини бириктүрүп, дөләт комиссийисиниң ишини маңдуруш лазим.

2025-Йилғичә йәнә 12 йил бар икән. Һәр бир йилда қандақ ишларни әмәлгә ашуримиз? буниңға қайси саһәләр, мутәхәссисләр җавабкар икәнликини ениқлап, шуларға вәзипә йүклишимиз лазим. Мәсилән 2025-йили мәктәпкә баридиған балиларниң қолида зөрүр оқуш қораллириниң болуши шәрт. Ундақ болмиған тәқдирдә өзимизниң билим бериш системисиға, балиларниң сапалиқ билим елишиға зиян йәткүзимиз.

Шерубай қурманбай оғли бу ишта асасий җавабкарлиқниң билим саһәсигә артилидиғанлиқини, буниңдин ташқири йәнә ахбарат, нәшриятчилиқ саһәлириниңму көп күч чиқириш лазимлиқини тәкитлиди. У шундақла интернетни мукәммәл игилигән яшларда бу мәсилигә қизиқиш һасил қилиш вә латин йезиқини яхши билидиған мутәхәссисләрниңму йетәрлик болуш керәкликини әскәртти.

Соал: бу мәқсәтни әмәлгә ашурушта тил мутәхәссислиригә қандақ тәләпләр қоюлмақчи?

Җаваб: тил мутәхәссислиригә қоюлидиған асасий тәләп шуки, алди билән қазақ тавушлуқ системисини дәл әкс әттүридиған, йәни кирил елипбәсигә көчкәндикидәк бизгә һаҗәт әмәс һәрпләрни киргүзүвалмай, өзимизниң тилиға тәң, фонетикилиқ системимизға мувапиқ келидиған елипбәни ишләп чиқишимиз зөрүр. Бу вәзипини орунлиғандин кейин имла луғитини қайта түзүп чиқиш пилани туриду.

Соал: латин йезиқиға өтүшкә қарши чиққучилар яки уни қоллимайдиғанлар барму?

Җаваб: әлвәттә, буниңға қарши чиқиватқанларму бар. Биз йеңи елипбәни қобул қилишни пәқәт өзимиз үчүн пайдилиқ иш дәпла қаримаслиқимиз лазим, бәлки буни тарихий зөрүрлүктин, мәҗбурлуқтин туғулған мәсилә, дәп чүшинишимиз керәк. Хәлқниң йиллар бойи топлиған тарихий, мәдәний, илмий, әдәбий мираслирини бир елипбәдин йәнә бир елипбәгә көчүрүшниң, әлвәттә, қийинчилиқлириму бар. Буниму унтумаслиқимиз һаҗәт. Мәсилән, 20-әсирниң бешида әлихан бөкейханоф, әхмәт байтурсиноф башлиған "алаш" зиялийлири әрәб йезиқида өз әмгәклирини йезип чиқти. Мана шу мирасини бүгүнки әвладниң 80-90 пирсәнтиниң, бәлки униңдинму көпиниң, оқуш мумкинчилики йоқ. Һәтта филологийә саһәсидикиләрму әрәб йезиқида йезилған әмгәкләрни пайдилиналмайду. Пәқәт бәзи бир әрәб йезиқи билән мәхсус шуғуллинип йүргәнлар, уни билгәнләр, мәшиқләнгәнлар буниң һөддисидин чиқалайду. Хәтни тонуған һаләттиму уни тез оқушни билиш керәк. Һә, буниңға вақит һаҗәт. Шуңлашқа адәмләр ахбаратни тез, өзлиригә қулайлиқ, өзлири билидиған елипбә арқилиқ елишни тоғра көриду.

Елипбә алмаштурушқа қарши болушниң иҗтимаий, психологийилик тәрәплириму бар. Адәм балилар бағчисиға бариду, 11 йил мәктәптә оқуйду, андин алий оқуш орнида йәнә бир нәччә йил оқуйду, андин ишләйду. Қисқиси, өмүр бойи көзи өгәнгән, қоли мәшиқләнгән елипбәни башқа бир елипбә билән алмаштуруш, йеңи йезиққа көчүш адәмләргә сәлбий психологийилик тәсир йәткүзиду. Биз мана мушу тәрәплириниму һесабқа елишимиз лазим.

Ш. Қурманбай оғли латин йезиқиға өткән тәқдирдә илгири әрәб вә кирил йезиқлирида чиққан миңлиған мәнбәләрни йеңи елипбәгә көчүрүшниң амаллирини издәш һаҗәтликини көрсәтти. У дөләт комиссийиси әзалириниң латин елипбәсигә көчүштә һәр хил көз қарашта болғанларниң бешини қошуш һаҗәтликини, барлиқ ейтилған пикирләрни, тәклипләрни әқил таразисиға селип, чоңқур анализ қилип, андин лайиқ қарар елиш керәкликини тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт