Saxta sha'ir qemer we "Shinjang arxé'ologiyisi" diki reswachiliq (1)

1971-Yili béyjingdiki xan sariyi körgezmixanisida "Medeniyet zor inqilabi mezgilide qéziwélin'ghan yadikarliqlar" körgezmisi échildi. Körgezmige qoyulghan medeniyet yadikarliqliri ichide ikki parche wesiqe ilim dunyasigha alahide namayish qilinip, zilzile qozghidi.
Ixtiyariy muxbirimiz qutlan
2012-09-26
Share
saxta-shair-qemer-305.jpg Saxta sha'ir "Qemer"ning namida yasap chiqirilghan atalmish "Qemer shé'irliri"
RFA/Qutlan

Xitay merkiziy hökümiti teripidin uyushturulghan bu körgezmide memliket ichi we sirtigha alahide teshwiq qilin'ghan bu wesiqiler miladiye 9-esirning bashlirida Uyghur élining miren bostanliqida yashighan atalmish "Uyghur sha'iri qemer" bilen baghlan'ghan. Yeni bu wesiqilerdin biri tang sha'iri bay jüyining "Kömür satquchi boway" namliq meshhur shé'iri bolup, tang padishahi shüenzong dewride (miladi 810-815-yillar) ötken atalmish Uyghur sha'iri qemer teripidin köchürülgen nusxa iken. Yene biri qemerning aptorluqidiki "Xet öginishtin eslime", "Oghlumgha nesihet", "Ach börilerdin shikayet" qatarliq üch parche xitay tilida yézilghan qedimki shé'irlar iken.

"Qemer" texellusi bilen yézilghan bu üch parche shé'irning birinchisi "Ezeldinla bolmish xenzular méning ustazim" dégen misra bilen bashlan'ghan bolup, uning ata-bowiliridin bolup töt ewlad kishilerning xitay tili ögen'genliki hemde li bay, du fu qatarliq tang sha'irlirigha choqunidighanliqi bayan qilin'ghan. Ikkinchiside balisigha kitab oqush we bilim igilesh jehette qilghan ügüt-nesihetliri yézilghan. Üchinchi parche shé'irida rehimsiz baylar üstidin shikayet qilinip, künlerning biride jahanda özgirish bolup rehimsiz baylarning yoqilidighanliqi hemde awam puqralarning yaxshi kün'ge érishidighanliqigha bolghan ümidini otturigha qoyghan.

"Qemer" texellusidiki yuqiriqi ikki parche wesiqining bayqilishi hemde dunyagha körgezme qilinishi maw zédung qozghighan "Medeniyet inqilabi" ning güldüras shawqunida kallisi qizip ketken xitay tarixshunaslirini cheksiz hayajan'gha chömdürgen. Öz dewride xitay penler akadémiyisining bashliqliq wezipisini ötewatqan dangliq sha'ir we arxé'olog go moro "Qemer shé'irliri" heqqide mexsus maqale élan qilip, pütkül xitay miqyasida ghulghula qozghighan. Gomoroning hayajanliq ibariler bilen tolghan maqalisi 1971-yili 19-dékabirda yézilghan bolup, "Medeniyet yadikarliqliri" zhurnilining 1972-yilliq 2-sanida élan qilinidu hemde memliket ichidiki nurghun zhurnallarda qayta bésilghan. Gomuro maqaliside "Qemer shé'irliri"ning "Alemshumul qimmiti"ni töt jehettin mu'eyyenleshtürgen: birinchi, tang dewride "Qemer" atliq Uyghur sha'irining ata-bowiliridin tartip xitay tili ögen'genliki hemde xenzularni ustaz tutup kelgenliki atalmish "Gherbiy diyar" da xitay medeniyitining ezeldin üstün orunda turup kelgenlikini hemde "Gherbiy diyar" ning qedimdin tartip xitayning ayrilmas bir qismi ikenlikini ispatlaydu. Ikkinchi, "Qemer shé'irliri"din uning ezgüchi siniplargha qarshi sinipiy anggha ige sha'ir ikenlikini körüwalghili bolidu. Üchinchi, Uyghur sha'iri "Qemer" ning tang sha'iri bay jüyining shé'irlirini köchürüshi hemde li bay, du fulargha choqunushi tang edebiyati bilen medeniyitining öz dewridila seddichin sépilidin halqip gherbiy rayonlargha tarqalghanliqini ispatlaydu. Tötinchi, "Qemer shé'irliri"da addiylashturulghan xenzu yéziqidiki birqanche sözlerning ishlitilishi maw zédung rehberlikidiki yéngi junggoda xenzu xétini addiylashturup yézish islahatining tarixiy asasqa ige ikenlikini delilleydu.

Go moroning "Qemer shé'irliri"gha bergen yüksek bahasi sirliq rewishte tuyuqsizla otturigha chiqqan Uyghur sha'iri "Qemer"ni xitay medeniyet tarixidiki dangdar shexske aylandurdi. Shuningdin kéyinki 20 yil mabeynide "Qemer" atliq bu sirliq sha'ir xitayda neshr qilin'ghan lughet-qamuslarda, edebiyat tarixi kitablirida, tang dewrige da'ir tetqiqat eserliride mexsus sehipiler bilen orun aldi. Xitaydiki ottura, bashlan'ghuch mekteplerning edebiyat dersliklirige kirgüzüldi. Hetta aliy mekteplerge oqughuchi qobul qilish boyiche til-edebiyattin élinidighan memliketlik bir tutash imtihan so'allirida sha'ir "Qemer" heqqidiki mulahize so'allirimu melum nisbetni igilidi.

Gerche 1970-yillarning axirliri bilen 1980-yillarning bashlirida xitayda bir qisim tetqiqatchilar sirliq sha'ir "Qemer" we uning shé'irliri heqqidiki gumanlirini maqale yézip otturigha qoyghan bolsimu, lékin go moro qatarliq xitayning yuqiri qatlam bilim ademlirining "Qemer" üchün tiklep bergen "Mislisiz ulugh obrazi"ni yiqitalmidi. Jang jénglyang, su jishing qatarliq xitay tetqiqatchiliri öz dewridila "Qemer shé'irliri"ning saxtiliqini hés qilip, ilim sahesige öz gumanlirini ashkarilighanidi. Ular atalmish"Qemer shé'irliri" ning tang dewrige xas wesiqe emeslikini, shé'irda ishlitilgen xenzuche xet we uning yézilish uslubining tang dewrige emes belki ming sulalisidin kéyinki uslubqa wekillik kélidighanliqini shuningdek islam dinining Uyghurlar yurtigha 10-esirning ikkinchi yérimidin bashlap tarqilishqa bashlighanliqini, "Qemer" dégen erebche isimning 9-esirning bashlirida Uyghurlar rayonida uchrimaydighanliqini pakitlar bilen körsitip ötken idi. Wehalenki, siyasiy éhtiyaj ilimdin üstün turidighan xitayda ularning körsetken delilliri héchqanche étibargha élinmighan. Uyghur aptonom rayonluq muzéyda heyran qalarliq derijide tasadipiy bayqalghan, aptonom rayonluq inqilabiy komitét teripidin buyruq bilen béyjingdiki körgezmige ewetilgen, go moro bashliq xitayning yuqiri qatlam nopuzluqlirining biwasite arilishishi bilen "Rast"liqi testiqlan'ghan "Sha'ir qemer" 20 yillap xitay klassiklirining töridin orun élip turuwerdi. Hetta u xitay teshwiqatlirida tang sulalisi dewridiki "Milletler ittipaqliqining büyük nemunichisi" süpitide medhiyilendi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet