Һигаши: бейҗиң сенкаку арили билән шәрқий түркистан мәсилисидә әндишидә қалди

Японийилик истратегийә мутәхәссиси һигаши таро японийә йеңи һөкүмити қурулғанлиқи мунасивити билән «бейҗиң сенкаку арили билән шәрқий түркистан мәсилисидә әндишидә қалди» сәрләвһилик мақалисини японийидики «дуняви достлар кулуби» да сөзлигән.
Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2013-01-16
Share
uyghur-4-qurultay-yaponiye-305.JPG 4-Нөвәтлик д у қ ечилиш мурасимида рабийә қадир ханим сөз қилмақта. 2012-Йили май. Токйо.
RFA/Qutluq Haji

Һигашиниң мәзкур мақалисидин нурғунлиған чәтәлликләр, японлар хитайниң растинила сенкаку арили билән уйғурлар мәсилисидин әндишә қиливатқанлиқиниң асассиз әмәсликини оттуриға қоймақта. Дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси илһам мәхмут мәзкур тема һәққидә тохтилип өтти.

Һигаши таро мақалисидә сенкаку арили һәққидә мундақ баян қилған:
Бәш миң йиллиқ ялған явидақ тарихни тоқуп чиққан хитайлар, әмдиликтә ялған испатнамиләрни ойдуруп ясап чиқти. Сенкаку арилини хитай туприқиниң айрилмас бир қисми дегән шоарни товлап, түркүм-түркүмләп ялғандин белиқчи қияпитигә киривалған хитай әскәрлирини, кона кемиләргә олтурғузуп сенкаку арилиға әвәтип,японийигә тәһдит салған иди. японийиниң йеңидин тәйинләнгән 96- қетимлиқ баш вәзири абе иккинчи қетим тәхткә олтуруш алдида сенкаку арили мәсилисидә муназиригә йол йоқ дәп кесип ейтти. Сайламниң алдида япон хәлқигә, өз туприқимизни, араллиримизни қоғдаш тоғрисида вәдә бәргән бу баш вәзирниң сөзиниң һәммисиниң әмәлийәттә дипломатик сиясәттә әмәлгә ешиватқанлиқини һес қиливатимиз.

Мәзкур доклатқа қатнашқан токйо университетиниң аспирант доктори ямада хитайниң сенкаку арили вә уйғур мәсилисидә йолсизлиқ қиливатқанлиқини билдүрди.

Сенкаку арили тарихтин буян японийиниң арили, бу муназирә тәләп қилмайдиған тарихий пакит. Шәрқий түркистан болса уйғурларниң ана вәтини, бүйүк британийә шяңгаңни, португалийә авменни хитайға қайтуруп бәргәндәк,хитай компартийисиму шәрқий түркистанни уйғурларға шәртсиз қайтуруп бериши керәк.

Аптор мақалисидә хитай һөкүмитиниң уйғур кишилик һоқуқ мәсилисиниң японийидә күчлүк қоллашқа еришиватқанлиқидин әндишә қиливатқанлиқини, японийиниң баш вәзири шинзо абе башчилиқида 20012-йили 4-айниң 23-күни японийә парламентида уйғур достлуқ гурупписи қурулғанлиқини шундақла шинзо абениң японийидә зиярәттә болған хитай дөләт рәиси ху җинтавға йүзму-йүз туруп хитай түрмисидики уйғур сиясий мәһбуслардин тохти туниязни әркинликкә ериштүрүш тоғрисида алаһидә тәклип бәргәнликини әскәртип, хитай һөкүмити бу ишлардин японийиниң уйғур кишилик һоқуқ мәсилисигә қанчилик дәриҗидә көңүл болуватқанлиқини сәзгәнликини, «5-июл үрүмчи вәқәси»дин кейин токйо, шаңхәйдики сөһбәтләрдә японийә һөкүмитиниң хитай тәрәп билән уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилисидә бир қанчә қетим сөзләшкәнликини қәйт қилған. Ундин башқа 2012-йили 5-айда японийидә ечилған 4-нөвәтлик дуня уйғур қурултийиниң ғәлибилик ечилишиға японийә һөкүмити, хәлқиниң йеқиндин яр йөләктә болғанлиқини көрситип өткән.

Аптор мақалисидә уйғурлар һәққидә мундақ баян қилған:
1933-Йили қәшқәрдә қурулған уйғурларниң шәрқий түркистан ислам җумһурийити совет, хитай арисидики сиясий содилар билән бир йилға йәтмигән вақит ичидә вәйран қиливетилди. Шиң шисәй шәрқий түркистан җумһурийитиниң мәсуллиридин сабит дамоллам, хоҗа нияз һаҗи қатарлиқ кишиләрни арқа-арқидин мәхпий өлтүрүп, бу җумһурийәткә четишлиқ болған барлиқ кишиләрни түрмигә қамап уҗуқтурди. Шәрқий түркистан ислам җумһурийитиниң мәһмут муһити башчилиқидики бир қисим кишилири һиндистан арқилиқ японийигә келип, японийидин өзлириниң мунқәрз болған дөлитини қутулдуруш үчүн ярдәм тәләп қилған болсиму, уруш патқиқиға петип қалған японийиниң уйғурларға ярдәм бәргүдәк һалиму йоқ иди. японийә мана шу тарихтики берәлмигән ярдимини әмдиликтә бериши керәк. Хитай уйғурлар билән японларниң бу тарихий достлуқини обдан билгәнлики үчүн, йеңи һөкүмәтниң хәлқара сәһнидә шәрқий түркистан мәсилисигә йешил чирағ йеқип беришидин әндишә қиливатиду.

Һигаши мақалисидә, уйғур мәсилиси японийидә юқири балдаққа көтүрүлүп, өз алдиға мустәқил дөләт болушни тәләп қилип келиватқан тәйвән мустәқилчилири билән шәрқий түркистан мустәқилчилириниң бирлишип, бир йәңдин баш чиқирип, хитай һакимийитиниң босуғисида хитай компартийисигә аваричилик терип беришидин әнсирәватқанлиқини баян қилған.

Аптор мақалисини төвәндикидәк ахирлаштурған:
Япон һөкүмити, хәлқиниң авазини дуняға аңлиталмай келиватқан бичарә шәрқий түркистанлиқ уйғурларға қучақ ечиши, уйғур давасини дуняға аңлитишиға сәһнә һазирлиши, уйғур мәсилисини қоллиши дуня хәлқини хушал қилған болса, хитай компартийисини биарам қилмақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.