Сирлиқ пәрәнҗилик аял-сәргәрдан ханиш-аминә осман ким?

Аминә осман йәни сузики сумикониң әйни чағда вәзиписи уйғурларға даир учурларни топлап, японийә ишпийонлуқ оргиниға йәткүзүш вә ери османға маслишип, шәрқи түркистан җумһурийитини әслигә кәлтүрүш иди.
Ихтиярий мухбиримиз ялқун
2012-10-04
Share

1949-Йили чуңчиң шәһири хитай коммунистлириниң қолиға өткәндин кийин, шинән сақчи идариси тәрипидин юрти қәшқәрдин дәп тизимға елинған аминә осман исимлик бир аял қолға елиниду вә хәлқаралиқ ишпийон, әксилинқилабчи, җаһангирниң қолчомиқи дегән җинайәт билән сотлинип, өлүмгә һөкүм қилиниду. Әмма, түрмидики өзгириш ипадиси яхши, дәп қарилип, 1955-йили баһарда өлүм җазаси бикар қилинип, түрмидин қоюветилиду. Шуниңдин кийин бу аял нам-нишансиз ғайиб болиду. Ундақта бу аял ким?

1959-Йили японийиниң пайтәхти токйода "пәрәнҗилик аял-сәргәрдан ханиш" намида 235 бәтлик бир китаб нәшр қилиниду. Китабни японийилик аял сузики сумико язған болуп, у китабида өзиниң 20-әсирниң 30-йиллиридин 50-йиллириғичә болған арилиқта хитайда елип барған паалийәтлирини вә аминә осман намидики салаһийитини ашкарилайду.

Аминә осман намидики японийилик аялниң әсли исми сузики сумико болуп, токйо қизлар оттура мәктипини пүттүргән. Инглиз вә рус тиллириға пухта болуп, оқуш пүттүргәндин кийин японийиниң һәрбий қисимлириға қарашлиқ ишпийонлуқ оргини билән қоюқ мунасивәттә болиду. Кейин хитайға әвәтилип, хитайда узун йил вәзипә өтәйду. 1941-Йили японийә тәрәпниң көрсәтмиси билән уйғур йигити осман билән той қилиду. Уларниң тойи нәнҗиңдики өйидә мусулманларниң қаидиси бойичә наһайити дағдуғилиқ өткүзүлиду. Сузики сумико исмини рәсмий түрдә аминәгә өзгәртиду. Китабқа мунасивәтлик учурларда баян қилинишичә, осман хоҗа нияз һаҗиниң җәнубқа йүрүш армийисидикиләрдин бири болуп, хоҗа ниязһаҗи қошунлири қәшқәргә кәлгәндин кейин, қәшқәрдә қурулған "шәрқи түркистан ислам җумһурийити" ниң актип иштиракчилири вә қоллиғучилириниң бири болған. Шәрқи түркистан ислам җумһурийити ағдурулғандин кейин һиндистан контроллуқидики кәшмиргә қечип кәткән вә у йәрдин түркийигә берип истанбулда бир мәзгил турғандин кейин нәнҗиңға келип җаң җешиниң ярдимигә еришмәкчи болған. Нәнҗиң һөкүмитидин һечбир нәтиҗигә еришәлмигәндин кейин, японийигә кәткән. У тойи болуштин икки ай илгири токйодин нәнҗиңға қайта қайтип кәлгән. Китаб һәққидики учурларда осман уйғур йигити дәп тәсвирләнгән болсиму, әмма у зади ким, осман өзиниң раст исмиму яки ялған исмиму ? у тарихтики қайси шәхс, бу һәққидә һечқандақ учур йоқ. Һәтта уйғурлар язған тарихий мақалиләрдиму бу һәққидә бирәр учурға игә әмәсмиз.

Сузики сумикониң бу чағдики вәзиписи ичкиридә вә ташқи дуняда паалийәт қиливатқан уйғурларға даир учурларни топлап, японийә ишпийонлуқ оргиниға йәткүзүш вә ери османға маслишип, шәрқи түркистан җумһурийитини әслигә кәлтүрүш иди. Бу чағда улар бейҗиңдики, әйни чағда чәнлуңхан қумул-турпан ваңлириға атап салдурулған "қумул қәсри" дә туратти. 1945-Йили уларниң балисиниң иккинчиси, оғлиниң чоңи мустапа туғулиду. Биринчи балиси қиз болуп, исми аишә иди. Патәм исимлик бир уйғур аял уларға сүт аниси болған иди.

1945-Йили америка башчилиқ ғәрб әллири гитлер германийисигә вә японийә ханлиқ армийисигә қарши урушларда ғәлибигә еришип, хитай ичидики гоминдаң америкиниң, коммунистлар совет иттипақиниң ярдимигә еришиватқан бир мәзгил иди. Дәл мушундақ бир вәзийәттә, японийә һәрбий тәрәп османға қорал-ярақ, оқ-дора беришкә мақул болиду. Осман ичкиридә адәм топлап, мәшиқ елип берип, ички моңғул арқилиқ қумулға бесип кирмәкчи болиду.Бирақ узақ өтмәй японийиниң тәслим болуши билән уларниң бу арзуси әмәлгә ашмайду.

1947-Йили шәрқи түркистан һөкүмити бирләшмә һөкүмәттин чекинип чиқип, ғулҗиға кәткәндин кейин өлкигә мәсут сәбири рәис болуп, сайлиниду. Осман мәсудниң йеқин ағинилиридин бири болуп, өзиниң 5 адими билән бейҗиңдин үрүмчигә йитип келиду. Осман үрүмчидә сақчиханидики тонушлири арқилиқ японийилик аяли сузики сумикоға қәшқәрлик, аминә осман дегән намда кимлик яситиду. Сузики сумико шу йили-6айда үрүмчигә бериш сәпиридә ләнҗуда гоминдаң ишпийонлири тәрипидин байқилип қелип, тутқун қилиниду. Сорақ җәрянида қорсиқидики балиси муддәттин балдур туғулуп қалиду. Буниңдин хәвәр тапқан осман үрүмчидин ләнҗуға йитип келиду вә балисиға мунәввәр дәп ат қойиду. Гәрчә осман гоминдаң армийисиниң ләнҗудики баш қомандани шу шюңфий билән көрүшкән болсиму, әмма гоминдаңниң һәрбий ахбарат идариси өзлиригә ишләп беришкә мәҗбур қилиду. Амалсиз қалған сузики сумико исмини лю йиҗинға өзгәртип, гоминдаң һәрбий ахбарат идарисиниң ләнҗу тармиқиға ишқа чүшиду. 1949-Йили 8-айда ләнҗу армийисиниң қоманданлиқ штаби тәрипидин японийә үчүн ишлигән дегән җинайәт билән қолға елип чуңчиңға әвәтилиду. Чуңчиң коммунистларниң қолиға өткәндин кейин түрмигә ташлинип, 1955-йили баһарда азадлиққа еришиду. Шу йили 12-айда хәлқара қизил кирст җәмийитиниң ярдими билән вәтини японийигә қайтиш пурситигә еришиду. У японийигә қайтиш алдида қизил кирст җәмийити арқилиқ балилириниң сүт аниси патәм билән алақилишип балилирини издәп тепишини һавалә қилиду. 1957-Йили 12-айда сузики сумико хитайға келип көрүшмигили 8 йил болған балилири аишә, музәппәр вә мунәввәрләр билән көрүшиду. 1958-Йили 3-айда 3 балиси билән биргә рәсимгә чүшүп патәмгә қалдуруп қоюп, хитайдин айрилиду.

Китаб һәққидә тәминләнгән учурларда осман вә униң 3 балисиниң кейинки тәқдири һәққидә һечқандақ учур қалдурулмиған. Улар һәққидә техиму көп учурға игә болуш үчүн йәнила япончә нәшр қилинған "пәрәнҗилик аял-сәргәрдан ханиш" дегән китабқа мураҗиәт қилишқа тоғра келиду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт