"Yalingachlan'ghan jumhuriyet" ürümchi weqesining heqiqiy ehwali

Yéqinda yaponiye ja'o kiyushinsha neshriyati teripidin xitay mesililiri mutexessisi kagami mitsuyuki ependining "Yalingachlan'ghan jumhuriyet" namliq kitabi neshr qilin'ghan.
Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2012-08-14
Share
yalingachlanghan-jumhuriyet-kitab-yaponiye-305.jpg Xitay mesililiri mutexessisi kagami mitsuyuki ependining "Yalingachlan'ghan jumhuriyet" namliq kitabining muqawisi . 2012-Yili awghust, yaponiye.
RFA/Haji Qutluq

Mezkur kitabning aptori kagami mitsuyuki ependi ilgiri yaponiye asiya iqtisad tetqiqat merkizide xizmet qilghan, hazir bolsa yaponiye aychi uniwérsitétining hazirqi zaman xitay edebiyati fakultétining mudiri, xitay nenjing uniwérsitéti tarix fakultétining pexri proféssori. Aptorning wekil xaraktérlik eserliridin "Eynek ichidiki yapon we xitay", "Xitaydiki yéngi bayqash" we "Xitayning ichki-tashqi siyasiti" qatarliq eserliri bar. Bu qétim neshr qilin'ghan aptorning mezkur kitabi jem'iy 5 bab bolup, bular 1-bab: hazirqi xitayning bashlinish nuqtisi. 2-Bab: xitayning öz-özini özgertishi we qayta tughulushi. 3-Bab: xitaydiki sotsiyalizm inqilabi. 4-Bab: xitayning démokratlishishi mumkinmu? 5-bab: xitaydiki chong milletchilik özgirermu? ürümchi weqesining heqiqiy ehwali qatarliq 5 bab, 229-bettin terkib tapqan.

Xitay mesililiri mutexessisi kagami mitsuyuki ependi
Xitay mesililiri mutexessisi kagami mitsuyuki ependi "Yalingachlan'ghan jumhuriyet" namliq kitabida "Ürümchi weqesining heqiqiy ehwali" dégen témida ayrim toxtalghan. 2012-Yili awghust, yaponiye.
RFA/Haji Qutluq

Aptor kitabida 1949-yili 10-ayning 1-künide xitay kompartiyisining rehberlikide qurulghan bu jumhuriyetning birqanche dewrlerdin buyan herxil siyasiy kiyimler bilen perdazlinip bézilip kelgen bolsimu, dewrning teqezzasi,jem'iyetning tereqqiyati jeryanida siyasiylashqan chirayliq kiyimler bilen bézelgen bu jumhuriyetning kiyimliri asta-asta yirtilip yalingachlan'ghan bir jumhuriyetke ayliniwatqanliqini échip bergen. Mana mushu yalingachlan'ghan jumhuriyet ichide yüz bergen 2009-yili 7-ayning 5-künidiki 5-iyul weqesini aptor "Ürümchi weqesining heqiqiy ehwali" dégen témida ayrim bayan qilip, xitaydiki milletler mesilisining xitaydiki négizlik mesililerdin bir ikenlikini tekitligen.

Aptor kitabining 5-babida yeni xitaydiki chong milletchilik özgirermu? ürümchi weqesining heqiqiy ehwali dégen babida mundaq toxtalghan:
‏-7-Ayning 5-küni ürümchide weqe yüz bergendin kéyin nurghunlighan xitay metbu'atliri, téléwiziye istansiliri bu weqening arqa körünüshini muhajirettiki Uyghur teshkilatlirigha we d u q ning re'isi rabiye qadir xanimgha we shundaqla diniy,térrorluq teshkilatlargha baghlap tehlil qilsa, weqede yarilan'ghan xitay puqralirining paji'elik körünüshlirini köplep körsitish we teshwiq qilishqa kirishti. Weqeni topilang we kolléktip buzghunchiliq élip bérish dégendek betnamlar bilen eyiblidi. Weqe yüz bergende xitayning dölet re'isi xu jintaw, italiyidiki tereqqiy qilghan 8 dölet yighinigha sirttin qatnashqan méhman süpitide qatnishiwatatti. Oylimighan yerdin yüz bergen bu weqe dölet re'isi xu jintawni perishan qilip qoydi. U merkezdiki rehberlerning ishni ulghaytip qoyushidin we shundaqla bu ishning tesir da'irisi kéngiyip ketse 2010-yilidiki xitayda ötküzülidighan shangxey xelq'ara körgezme yermenkisige tesir yitishini oylap derhal 7-ayning 8-küni yighin meydanidin ayrilip béyjin'gha yétip keldi we derhal yighin échip bu weqe toghrisidiki teshwiqatni özgertti. Yeni téléwizorda köplep yarilan'ghan xitay puqralirining körünüshlirini özgertip, ular yarilan'ghanda we hujumgha uchrighanda Uyghurlar ichidiki ulargha yar-yölek we yardemde bolghan kishilerni birlikte teshwiq qilishqa bashlidi. Xu jintawning meqsiti bu arqiliq milletler otturisidiki munasiwetni tengshesh yeni xitay milletchilirining oyghinip kétishini tosushtin ibaret idi. Emeliyette xitay hökümiti éytqandek, bu qétimqi Uyghurlarning namayishi diniy, térrorluq we yaki topilangchiliq herikiti bolmastin, belki xitayning shawgu'en shehiridiki oyunchuq zawutigha ishlemchilikke mejburiy ewetilgen we 5-ayning 26-küni shawgu'endiki xitaylar teripidin urup öltürülgen ikki neper qérindishining we yaridar qilin'ghan qérindashlirining mesilisining qanun boyiche bir terep qilinishini, Uyghurlarning adaletke, barawerlikke mohtajliqini, yerlik hökümetke bildürüsh we shundaqla özlirining musteqil "Sherqiy türkistan" dölitini qurushqa tirishiwatqan yashlarning tinch élip bériwatqan musteqilliq herikitidin ibarettur,‏-deydu aptor.

Aptor yene, xitay metbu'atliri qolliniwatqan we Uyghurlargha qaratqan "Jihad" atalghusini Uyghurlargha qollan'ghanliqi muwapiq emes. Chünki Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki ziddiyet diniy ziddiyet emes, belki mustemlikichi bilen mustemlike qilin'ghuchidin ibaret ikki guruh otturisidiki munasiwettur. Mundaq qilip éytqanda, bash egdürüsh we bash egmeslik mesilisidur. Ottura sherqtiki pelestin mesilisi del diniy dahiylarning rehberlikide we diniy teshkilatlarning yétekchilikide élip bériliwatqan herikettur. Uyghurlarning musteqilliq herikiti ulardin köp perqliq yeni Uyghur rehberliri diniy dahiylar emestur,‏-dep tekitlep ötidu. Aptor ürümchi weqesining kélip chiqishidiki birdin-bir mesile Uyghurlardiki ishsizliq mesilisi ikenlikini, yer asti mol néfit, gaz bayliqlirigha ige bolghan bu tupraqtiki Uyghur yashlirining ishsizliq nisbitining yuqiriqidiki birdin-bir seweb xitay köchmenlirining köplep köchüp kélishi ikenlikini shundaqla xitay millitining hemmini monopol qilishidin weqelerning yüz bériwatqanliqini tekitleydu.

Xitay hökümiti 1977-yilidin bashlap türküm-türkümlep xitay köchmenlirini köchürüsh arqiliq Uyghurlarni nopus arqiliq assimilyatsiye qilishni tézletken bolsimu, Uyghurlar özlirining küchlük diniy étiqadi we kimlikini saqlap qilishqa tirishqan. Buning bilen xitay hökümiti emdilikte yéngiche assimilyatsiye qilish siyasiti qollan'ghan. U bolsimu Uyghur yashlirini xitay ölkilerge ishlemchilikke yötkesh arqiliq ularni assimilyatsiye qilishning yolini tapqan. Emma bu xata siyasetning netijide gu'angdungdiki shawgu'en we ürümchi weqesi kélip chiqqan, deydu aptor. Aptor xitay siyasitidiki "Gherbni échish we güllendürüsh, xelqning turmushini tereqqiy qildurup,rawajlandurush" dégenlik peqetla xitay millitige qaritilghanliqtur deydu. Aptor xitay hökümitige signal qilip mundaq deydu: yalingachlan'ghan bu jumhuriyet tézdin milletler mesilisini toghra we adil bir terep qilmisa, kelgüside özige chong ish tériwalidu. Aptor maqalisining axirisida bu qétimqi 5-iyul weqesige jem'iyettiki hersahelerdin bolup jem'iy 10 mingdin artuq kishining qatnashqanliqini we shu künning özidila neq meydanda ikki mingdin artuq kishining qolgha élin'ghanliqini körsitidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet