Yettisudiki kazaklarning béshigha kelgen apet Uyghurlarghimu kelgen

Kazaklar her xil étnik guruppilardin terkib tapqan ahale bolup, ular deslepte sherqiy yawropaning jenubiy dalalirini, shu jümlidin okra'ina we rusiyini, kéyinrek bolsa ottura we töwenki powolzhiyé, oral aldi, hazirqi qazaqistan, sibir we yiraq sherq rayonlirini makan etken.
Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2012-09-20
Share

Ular özlirini "Erkin ademler", "Erkin jengchiler" süpitide hésablap, köpinche rusiye impériyisining herbiy küchliride, bolupmu atliq esker qisimlirida xizmet qilghan. Rus padishahi ulardin da'im sadiqliqni hem üzlüksiz herbiy xizmetni telep qilghan bolsimu, kazaklar buni özlirining erkinlik hoquqlirigha qarshi dep bilip, köpligen qozghilanglarni kötürgen.

Kazaklar 1917-yilqi öktebir dölet özgirishidin kéyinmu hökümet béshigha kelgen sowét da'irilirige qarshi bir nechche qétim qoralliq qozghilanglar kötürgen, amma qizil armiye qisimliri buni rehimsiz basturup, ular yashawatqan jaylarda qirghinchiliq siyasitini yürgüzgen idi.

Yéqinda "Séntir asiya" tor bétide élan qilin'ghan "Qazaqistan yettisudiki kazaklar uchrighan qirghinchiliq qandaq bolghan idi" namliq maqalide yettisudiki kazaklarning ötkenki esirning bashlirida sowét hakimiyiti teripidin teqiblinishi heqqide éytilghan bolup, bu jeryanda, deslepki qirghinchiliqta, yeni grazhdanlar urushi waqtida, töt milyon ahalidin ikki milyondin oshuq kazak jismaniy yoqitilghan, minglighan kishiler öz yurtlirini tashlap, chet ellerge köchüp kétishke mejbur bolghan. Ikkinchi qirghinchiliq dewride, yeni 1929-we 1933-yillardiki sowét kolléktiplashturush mezgilide yéza ahalisi ichidin bolupmu kazak mehelliliri köprek zerdab chekken.

Maqalide éytilishiche, öktebir dölet özgirishidin kéyin yettisudiki hakimiyetni kazaklar öz qoligha éliwalghan bolup, ular bu ölkide sowét hakimiyitining ornitilishigha qarshi turghan, emma 1918-yilning mart éyida bolshéwik hakimiyiti tesiri astigha chüshüp qalghan yettisu kazak 2-polki sowétning saxta wedilirige ishinip bu ölkide hökümet burulushini emelge ashurghan hem kommunist da'irilerning hökümet béshigha kélishige mumkinchilik tughdurghan. Ilgiri sowét hakimiyitige qarshi chiqqanlargha héchqandaq jaza bérilmeydu, dep wede qilghan yéngi hökümet kazaklargha nisbeten misli körülmigen qirghinchiliq herikitini bashliwetti. 1917-Yildin buyan dawam qiliwatqan ozuq-tülük krizisi munasiwiti bilen yettisu sowét hökümiti bu mesilini, birinchi nöwette, yerlik kazaklar hésabigha hel qilmaqchi boldi, lékin kazak ahalisi buninggha qattiq narazi boldi, hetta bezi jaylarda qoralliq qarshiliq körsitish heriketlirimu ewj aldi.

Kazaklarning qarshiliqini basturush üchün tashkenttin murayéf rehberlikidiki qizil armiyining jazalighuchi etriti ewetilip, bu etret qarshiliq körsetkenlerni qattiq basturup, kazak ahale ponkitlirida bulangchiliq, zorluq we qirghinchiliq heriketlirini élip barghan hem ulargha özlirini "Kazak" dep atashni meniy qilghan, buninggha könmigenlerni, shundaqla öyliridin qoral tépilghanlarni shu yerdila étip öltürgen. Murayéf esirge chüshken kazaklarni pilémot aldida tizlap olturghuzup, bir nechche sa'et tutup turghan hem ulargha ahanet qilghan. Nadézhda namliq kazaklar mehelliside murayéfchilar bezi esirlerni tizlap olturghuzup, ularni qilich bilen chapqan hem bu jeryanda esheddiy rehimsizlikini namayish qilghan, tinch ahalini bolsa, ularning ichide qéri-chöriler hem ushshaq balilarmu bar, susiz hem nansiz tutup qiynighan.

Maqalide kazaklar bilen bir qatarda Uyghurlarningmu mushundaq ehwalgha duchar bolghanliqi éytilghan. Bu heqte mundaq dep yézilghan:
"Köpligen kazaklar öz a'ililirini néme kütüp turghanliqini sézip, xitaygha kétiwétip ularni özliri bilen birge élip ketken. Murayéfchi qaraqchilarning qolidin qaza bolghan kazaklarning sani hazirghiche namelum bolup qalmaqta. Buni birla ishenchlik melum pakit boyiche tesewwur qilishqa bolidu. Kazak mehelliliridiki mundaq zorluqni murayéf bulangchiliri Uyghur yéziliridimu emelge ashurup, kazaklarning aprél qozghilingini qollighanliqi üchün ularning ahalisidin öch alghan. Uyghur tarixchilirining melumatliri boyiche jazalighuchilar teripidin yette minggha yéqin Uyghur öltürülgen. Qurban bolghan kazak ahalisining sanini bolsa héchkim sanimighan."

Kazaklarni teqiblesh siyasiti buning bilen toxtap qalmighan. 1918-Yilning iyun éyida sowét hökümitining yettisu kazak qoshunlirini yoqitish toghriliq qarari boyiche kazaklarning mal-mülkini musadire qilish hem bulash, ularni öz yurtliridin heydep chiqirish, a'ililirige hujum qilish heriketliri yenimu keng qanat yaydi. Bu qétim qarshi chiqqanlarni bésishta bolupmu mamontofning jazalighuchi etriti alahide rehimsizliki bilen közge körün'gen idi.
1920-Yilliri yettisuda bashlan'ghan sowét hakimiyitige qarshi ammiwi heriket dewride bolshéwikler hökümiti kazaklarning qozghilishidin endishe qilip, ulardin herbiy qoshunlar teyyarlap chérnyayéf, yeni hazirqi chimkent shehirige, andin u yerdin perghane wadisigha basmichilar bilen bolghan urushqa seperwer qilghan.

1920-Yilning 4-martida türkistan frontining qomandani mixayil frunzyéning "Yettisudiki kazaklargha we taranchi xelqige" namliq chaqiriqi élan qilinip, uningda sowét hakimiyitige qarshi urush heriketlirige qatnashqanlar qoralini tashlap, sowét hakimiyitini étirap qilsa, kechürüm qilinidu déyilgen idi. Emma buninggha aldan'ghanlar köp waqit ötmeyla sowétlar teripidin qattiq jazalan'ghan idi.

Sowét hakimiyitining yettisudiki kazaklargha hem Uyghurlargha nisbeten élip barghan 1918-yilqi ammiwi qirghinchiliqi tarixning téxi échilmighan sehipiliridin bolup, bu yönilishte tarixchilarning tepsiliy we obyéktip tekshürüsh ishlirini élip bérishi intayin muhimdur.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet