Йипәк йолидики сир -- тарим момялири америкида көргәзмә қилинди

Тарим момялири уйғурларға даир әң муһим археологийилик байқашларниң бири болуп, археологлар тарим момялириға 20 ‏- әсирдики әң чоң сирларниң бири дәп қарап кәлгән. Шу мунасивәт билән тарим момялирини америкида көргәзмә қилиш америка музийлири узундин бери қизиқип кәлгән мәсилә иди.
Мухбиримиз әркин
2010-03-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәт, калифорнийә штатиниң сантаана шәһиридики боверз мәдәнийәт - сәнәт музийида 27 - марттин башланған тарим момйалири көргәзсиниң елан тахтисидин бир көрүнүш.
Сүрәт, калифорнийә штатиниң сантаана шәһиридики боверз мәдәнийәт - сәнәт музийида 27 - марттин башланған тарим момйалири көргәзсиниң елан тахтисидин бир көрүнүш.
RFA Photo / Erkin

Америка музийлириниң тарим момясини америкида көргәзмә қилиш арзуси ахири әмәлгә ашти. Тарим момялириниң көргәзмиси америкиниң калифорнийә штатидики музийда өткүзүлди.

Тарим момялири калифорнийә штатиниң сантаана шәһиридики боверз мәдәнийәт - сәнәт музийида көргәзмигә қоюлған болуп, шәнбә күни йәни 27 - марттин башланған көргәзмә келәр йили 6‏ - айға қәдәр америкиниң бир нәччә шитатида елип берилидикән.

"Йипәк йолидики сир-тарим момялири" дегән темидики көргәзмигә қоюлған җәсәтләр вә мәдәний ядикарлиқлар қәдимқи тарим аһалиси вә уларниң уйғурлар билән болған антиропологийилик мунасивитини ечип беридиған пәвқуладдә әһмийәткә игә мирастур.
Калифорнийә штатиниң сантаана шәһиридики боверз мәдәнийәт-сәнәт музейида өткүзүлгән тарим мумиялири көргәзмисигә қоюлған чәрчәнниң зағунлуқ дегән йеридин байқалған 8‏-10 айлиқ бовақниң қуруған җәсити.
Калифорнийә штатиниң сантаана шәһиридики боверз мәдәнийәт-сәнәт музейида өткүзүлгән тарим мумиялири көргәзмисигә қоюлған чәрчәнниң зағунлуқ дегән йеридин байқалған 8‏-10 айлиқ бовақниң қуруған җәсити. RFA Photo / Erkin

Бу тарим момялириниң тунҗи қетим ғәрб дунясида көргәзмигә қоюлуши болуп, көргәзмидә көнчи дәрясиниң төвәнки еқимиға тоғра келидиған арған дегән җайға йеқин йәрдики кичик бир еқин бойидин тепилған аялниң җәсити, чәрчәнниң зағунлуқ дегән йеридин байқалған 8‏ - 10 айлиқ бовақ вә лопнур наһийисиниң терим әтрапидин тепилған бир әр кишиниң җәсити қатарлиқлар бар. Көргәзмигә қоюлған момяларниң ичидә вақит қәрәли әң қәдимий момя тәхминән 3800 йил бурун яшиған аялниң момясидур.
 
Көргәзмидә зиярәтчиләрниң пәвқуладдә диққитини қозғиған нуқтиларниң бири 3000-4000 йил бурун дәпнә қилинған момияларниң антиропологийилик алаһидилики вә уларниң пәвқуладдә яхши сақланғанлиқидур. Момяларниң чирай ипадисиниң наһайити рошәнлики зиярәтчиләрни һәйран қалдурупла қалмай, уларниң қаңшар бурун, дүгләк көзлүк, сериқ яки қизил чач, ақтәнликләргә хас антиропологийилик алаһидилики зиярәтчиләрни һәйран қалдурди.

Тарим момялириниң тәтқиқатчиси, америка пенсилванийә университетиниң профессори виктор мейеир көргәзминиң ечилиш күни зиярәтчиләргә ликсийә сөзләп, DNA тәтқиқатидин момяларниң явропа ‏- оттура асия ерқидики инсанлар арилашмиси икәнликини испатлаватқанлиқини илгири сүрди.

У хитайниң фудән универиситети илгири сүргән крорән гүзилиниң DNA сини тәкшүрүп, җәсәтни шәрқий асия вә явропа ерқиниң арилашмиси дәп хата хуласә чиқарғанлиқини, чүнки бу хуласә момяниң қәбрисидин тепилған археологийилик буюмлар вә җәсәтниң антиропологийилик җисмани алаһидиликигә уйғун кәлмәйдиғанлиқини әскәртти.

Лекин профессор виктор мейир, җилин университетиниң йеқинда елан қилған DNA тәкшүрүш хуласисини тоғра дәп қарайдиғанлиқини вә тәкшүрүш доклатиға имза қойғанлиқини билдүрди.

Виктор мейир, "җилин университети бу ишни өткүзүвелип, бир айниң алдида тәкшүрүш нәтиҗисини елан қилди. Тәкшүрүш доклатида фудән, җилин университетидики генитика мутәхәссислириниң вә шинҗаң археологийә саһәсидикиләрниң имза бар. Мән доклатта имзаси бар бирдин ‏- бир чәтәллик. Җилин университетиниң тәкшүрүш нәтиҗисидә, бу момялар шәрқий асия илменти бар кишиләр әмәс, бәлки ата тәрәп ерсийитидә явропалиқларниң DNA си, ана тәрәп ерсийитидә оттура асиялиқларниң DNA си бар болуп чиқти" дәп көрсәтти.

Көргәзмигә нийә, күнәс, астанә қатарлиқ җайлардин тепилған һәйкәлләр, алтун туқа, зибу - зиннәт, қолязма вә түрлүк юң тоқулма буюмлар қоюлған болуп, момяларниң қәбрисидин тепилған буюмлар юң тоқулма, көрпә, чапан, бөк, һәр хил зиннәт буюмлири, пичинә вә чөчүригә охшаш йимәкликләр, имизгә һәм түрлүк турмуш буюмлирини қошқанда,көргәзмигә қоюлған буюмлар 150 дин ашиду.

Тарим момялирини америкида көргәзмә қилиш пикири 1990 ‏- йилларниң башлирида оттуриға қоюлған болуп, әйни чағда лос - анҗелес тәбиәт музийи уйғур аптоном райони һөкүмити билән тохтамлашқан болсиму, лекин хитай мәркизи һөкүмити тарим момялирини америкида көргәзмә қилишқа рухсәт қилмиған иди.

Профессор виктор мейир, бу қетим хитай даирилириниң туюқсизла момяларни америкида көргәзмә қилишқа рухсәт қилғанлиқиға һәйран қалғанлиқини, даириләрни буниңға өткән йили 5" - июл вәқәси" йүз берип, уйғур илиниң вәзийити йәнила наһайити назук әһвалда туруватқанда рухсәт қилиши өзигә наһайити тасадипи туюлғанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду" :хитайлар пакитларни көрүп йәткән болуши мүмкин, дәп қараймән. Дуня һазир момяларни билди. Момялар һәққидә нурғун нәрсиләр елан қилинди. Бу әһвалда улар даим рәт қилиш позитсийәсидә туралмайтти. Лекин бу көргәзминиң һазирқи мәазгилдә орунлаштурулуши, болупму 2009 ‏- йили 5‏ - июлда йүз бәргән вәқәләрдин кейин орунлаштурулуши мени һәйран қалдурди. Чүнки бу интернәт тосуветилгән, хәлқара телефон алақиси үзүлгән, шинҗаңда вәзийәт қаттиқ контрол астида тутиливатқан, вәзийәткә һәрбийләр арлишиватқан мәзгилләр иди. Хитайниң 5‏ - июл вәқәсидин кейинки мәвҗут бу вәзийәт астида момяларни чиқириши кишини һәйран қалдуриду."

Тарим ойманлиқидин тепилған момялар, қәдимқи асарә - әтиқиләр, қәдимқи дәвргә аит антиропологийилик, археологийилик илмий мәсилә болупла қалмай, бу йәнә уйғурлар билән хитайлар арисидики сияси ихтилапларниң бири болуп келиватқан мәсилә иди. Шуңа хитай һөкүмити уйғурларға аит момя вә асиарә- әтиқиләргә алаһидә сәзгүр муамилә қилип кәлгән. Бу қетим америкида көргәзмигә қоюлған нәрсиләрдә хитай һөкүмитиниң бу җәһәттики сәзгүрлики намайән қилинған болуп, көргәзмигә қоюлған момя, язма вәсиқиләр вә асарә - әтиқиләрниң уйғурлар билән болған алақиси гәвдиләндүрүлмигән иди.

Бу һадисә музийни зиярәт қилған уйғурларниң диққитини тартқан вә уларни үмидсизләндүргән. Улар, көргәзмигә қоюлған момя вә асарә ‏- әтиқиләрдә қәдимқи таримлиқларниң явропа ирқидики хәлқләр икәнлики илгири сүрүлгән болсиму, лекин уйғурлар билән болған алақиси тилға елинмиғанлиқини, иккинчиси, көргәзмидә бу район бурундинла хитайниң тәсири астидики район икәнлики гәвдиләндүрүлгәнликини тоғра тапмиған иди. Имран мәвлан 100 километир йолни бесип, көргәзминиң ечилиш күни момяларни көргили кәлгән бу қараштики уйғур яшлириниң биридур.

Қәдимқи тарим хәлқи кейинки дәврдә қәйәргә ғайип болди? америкида көргәзмигә қоюлған момя вә әсәри -әситиқиләрдә қәдимқи таримлиқларниң һазирқи заман уйғурлар билән болған мәдинийәт, антиропологийәлик вә ерқий җәһәттики мунасвитигә җавап берилимигән. Лекин тарим момялириниң уйғур әҗдати икәнлики уйғурлар үчүн талаш-тартишсиз бир һәқиқәт болуп, мәшһур тарихшунас турғун алмас "уйғурлар" дигән әсиридә бу мәсилини гәвдиләндүрүшкә тиришқан.
 
Профессор мейир, қәдимқи крурән, көнчи дәря вә униң әтрапидин тепилған момяларниң қәдимқи тухрилар, дәп қарайдиған америка мутәхәсислириниң бири. Лекин у қәдимқи таримлиқларниң уйғурларға сиңип кәткәнликини чәткә қақмайдиғанлиқини билдүрди.

Мейир бу һәқтики соалимизға җаваб берип, "уйғурлар билән таримдики дәсләпки аһалиләрниң мунасивити қандақ иди? әлвәттә уйғурлар тарим ойманлиқиға киргәндин кейин улар йәрлик аһалиләр билән бирлишип кәтти. Шуңа биз қәдимқи йәрлик аһалиләрни уйғурлар билән мунасивити бар дейәләймиз. Әлвәттә қәдимқи шу кишиләрни һазир яшаватқан мәлум бир кишиниң туққини дегили болмайду. Тухарилар буниңдин 1000 йил бурун йоқап кәтти.... Лекин мән соғдилар, қәдимқи хотәнликләрниң 10 ‏- әсирдә йоқап кәткәнликигә ишинимән. Улар уйғурларниң бир қисими болуп кәтти.... Шуңа крорәнликләр, кичик дәрялиқлар вә башқа момияларниң қени һазирқи уйғурларда еқиватиду дейишкә болиду", деди.

Профессор мейир, тарим момяси вә улар қалдуруп кәткән асарә-әтиқиләрниң әһмийитигә баһа берип, "явро - асияниң мәдәнийәт тәрәққиятидики әң һалқилиқ басқуч ‏- мис қораллар дәвридин төмүр қораллар дәвриниң дәсләпки басқучиға көчүш җәряни, җүмлидин язма тарих басқучиға көчүш җәрянини чүшиништики муһим йип учидур", дәп көрсәтти.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Толуқ бәт