Yipek yolidiki sir -- tarim momyaliri amérikida körgezme qilindi

Tarim momyaliri Uyghurlargha da'ir eng muhim arxé'ologiyilik bayqashlarning biri bolup, arxé'ologlar tarim momyalirigha 20 ‏- esirdiki eng chong sirlarning biri dep qarap kelgen. Shu munasiwet bilen tarim momyalirini amérikida körgezme qilish amérika muziyliri uzundin béri qiziqip kelgen mesile idi.
Muxbirimiz erkin
2010-03-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Süret, kaliforniye shtatining santaana shehiridiki bowérz medeniyet - senet muziyida 27 - marttin bashlanghan tarim momyaliri körgezsining élan taxtisidin bir körünüsh.
Süret, kaliforniye shtatining santaana shehiridiki bowérz medeniyet - senet muziyida 27 - marttin bashlanghan tarim momyaliri körgezsining élan taxtisidin bir körünüsh.
RFA Photo / Erkin

Amérika muziylirining tarim momyasini amérikida körgezme qilish arzusi axiri emelge ashti. Tarim momyalirining körgezmisi amérikining kaliforniye shtatidiki muziyda ötküzüldi.

Tarim momyaliri kaliforniye shtatining santa'ana shehiridiki bowérz medeniyet - sen'et muziyida körgezmige qoyulghan bolup, shenbe küni yeni 27 - marttin bashlan'ghan körgezme kéler yili 6‏ - aygha qeder amérikining bir nechche shitatida élip bérilidiken.

"Yipek yolidiki sir-tarim momyaliri" dégen témidiki körgezmige qoyulghan jesetler we medeniy yadikarliqlar qedimqi tarim ahalisi we ularning Uyghurlar bilen bolghan antiropologiyilik munasiwitini échip béridighan pewqul'adde ehmiyetke ige mirastur.
Kaliforniye shtatining santa'ana shehiridiki bowérz medeniyet-sen'et muzéyida ötküzülgen tarim mumiyaliri körgezmisige qoyulghan cherchenning zaghunluq dégen yéridin bayqalghan 8‏-10 ayliq bowaqning qurughan jesiti.
Kaliforniye shtatining santa'ana shehiridiki bowérz medeniyet-sen'et muzéyida ötküzülgen tarim mumiyaliri körgezmisige qoyulghan cherchenning zaghunluq dégen yéridin bayqalghan 8‏-10 ayliq bowaqning qurughan jesiti. RFA Photo / Erkin

Bu tarim momyalirining tunji qétim gherb dunyasida körgezmige qoyulushi bolup, körgezmide könchi deryasining töwenki éqimigha toghra kélidighan arghan dégen jaygha yéqin yerdiki kichik bir éqin boyidin tépilghan ayalning jesiti, cherchenning zaghunluq dégen yéridin bayqalghan 8‏ - 10 ayliq bowaq we lopnur nahiyisining térim etrapidin tépilghan bir er kishining jesiti qatarliqlar bar. Körgezmige qoyulghan momyalarning ichide waqit qereli eng qedimiy momya texminen 3800 yil burun yashighan ayalning momyasidur.
 
Körgezmide ziyaretchilerning pewqul'adde diqqitini qozghighan nuqtilarning biri 3000-4000 yil burun depne qilin'ghan momiyalarning antiropologiyilik alahidiliki we ularning pewqul'adde yaxshi saqlan'ghanliqidur. Momyalarning chiray ipadisining nahayiti roshenliki ziyaretchilerni heyran qaldurupla qalmay, ularning qangshar burun, düglek közlük, sériq yaki qizil chach, aqtenliklerge xas antiropologiyilik alahidiliki ziyaretchilerni heyran qaldurdi.

Tarim momyalirining tetqiqatchisi, amérika pénsilwaniye uniwérsitétining proféssori wiktor méyéir körgezmining échilish küni ziyaretchilerge liksiye sözlep, DNA tetqiqatidin momyalarning yawropa ‏- ottura asiya érqidiki insanlar arilashmisi ikenlikini ispatlawatqanliqini ilgiri sürdi.

U xitayning fuden uniwérisitéti ilgiri sürgen kroren güzilining DNA sini tekshürüp, jesetni sherqiy asiya we yawropa érqining arilashmisi dep xata xulase chiqarghanliqini, chünki bu xulase momyaning qebrisidin tépilghan arxé'ologiyilik buyumlar we jesetning antiropologiyilik jismani alahidilikige uyghun kelmeydighanliqini eskertti.

Lékin proféssor wiktor méyir, jilin uniwérsitétining yéqinda élan qilghan DNA tekshürüsh xulasisini toghra dep qaraydighanliqini we tekshürüsh doklatigha imza qoyghanliqini bildürdi.

Wiktor méyir, "jilin uniwérsitéti bu ishni ötküzüwélip, bir ayning aldida tekshürüsh netijisini élan qildi. Tekshürüsh doklatida fuden, jilin uniwérsitétidiki génitika mutexessislirining we shinjang arxé'ologiye sahesidikilerning imza bar. Men doklatta imzasi bar birdin ‏- bir chet'ellik. Jilin uniwérsitétining tekshürüsh netijiside, bu momyalar sherqiy asiya ilménti bar kishiler emes, belki ata terep érsiyitide yawropaliqlarning DNA si, ana terep érsiyitide ottura asiyaliqlarning DNA si bar bolup chiqti" dep körsetti.

Körgezmige niye, künes, astane qatarliq jaylardin tépilghan heykeller, altun tuqa, zibu - zinnet, qolyazma we türlük yung toqulma buyumlar qoyulghan bolup, momyalarning qebrisidin tépilghan buyumlar yung toqulma, körpe, chapan, bök, her xil zinnet buyumliri, pichine we chöchürige oxshash yimeklikler, imizge hem türlük turmush buyumlirini qoshqanda,körgezmige qoyulghan buyumlar 150 din ashidu.

Tarim momyalirini amérikida körgezme qilish pikiri 1990 ‏- yillarning bashlirida otturigha qoyulghan bolup, eyni chaghda los - anjélés tebi'et muziyi Uyghur aptonom rayoni hökümiti bilen toxtamlashqan bolsimu, lékin xitay merkizi hökümiti tarim momyalirini amérikida körgezme qilishqa ruxset qilmighan idi.

Proféssor wiktor méyir, bu qétim xitay da'irilirining tuyuqsizla momyalarni amérikida körgezme qilishqa ruxset qilghanliqigha heyran qalghanliqini, da'irilerni buninggha ötken yili 5" - iyul weqesi" yüz bérip, Uyghur ilining weziyiti yenila nahayiti nazuk ehwalda turuwatqanda ruxset qilishi özige nahayiti tasadipi tuyulghanliqini bildürdi.

U mundaq deydu" :xitaylar pakitlarni körüp yetken bolushi mümkin, dep qaraymen. Dunya hazir momyalarni bildi. Momyalar heqqide nurghun nersiler élan qilindi. Bu ehwalda ular da'im ret qilish pozitsiyeside turalmaytti. Lékin bu körgezmining hazirqi me'azgilde orunlashturulushi, bolupmu 2009 ‏- yili 5‏ - iyulda yüz bergen weqelerdin kéyin orunlashturulushi méni heyran qaldurdi. Chünki bu intérnet tosuwétilgen, xelq'ara téléfon alaqisi üzülgen, shinjangda weziyet qattiq kontrol astida tutiliwatqan, weziyetke herbiyler arlishiwatqan mezgiller idi. Xitayning 5‏ - iyul weqesidin kéyinki mewjut bu weziyet astida momyalarni chiqirishi kishini heyran qalduridu."

Tarim oymanliqidin tépilghan momyalar, qedimqi asare - etiqiler, qedimqi dewrge a'it antiropologiyilik, arxé'ologiyilik ilmiy mesile bolupla qalmay, bu yene Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki siyasi ixtilaplarning biri bolup kéliwatqan mesile idi. Shunga xitay hökümiti Uyghurlargha a'it momya we asi'are- etiqilerge alahide sezgür mu'amile qilip kelgen. Bu qétim amérikida körgezmige qoyulghan nersilerde xitay hökümitining bu jehettiki sezgürliki namayen qilin'ghan bolup, körgezmige qoyulghan momya, yazma wesiqiler we asare - etiqilerning Uyghurlar bilen bolghan alaqisi gewdilendürülmigen idi.

Bu hadise muziyni ziyaret qilghan Uyghurlarning diqqitini tartqan we ularni ümidsizlendürgen. Ular, körgezmige qoyulghan momya we asare ‏- etiqilerde qedimqi tarimliqlarning yawropa irqidiki xelqler ikenliki ilgiri sürülgen bolsimu, lékin Uyghurlar bilen bolghan alaqisi tilgha élinmighanliqini, ikkinchisi, körgezmide bu rayon burundinla xitayning tesiri astidiki rayon ikenliki gewdilendürülgenlikini toghra tapmighan idi. Imran mewlan 100 kilométir yolni bésip, körgezmining échilish küni momyalarni körgili kelgen bu qarashtiki Uyghur yashlirining biridur.

Qedimqi tarim xelqi kéyinki dewrde qeyerge ghayip boldi? amérikida körgezmige qoyulghan momya we eseri -esitiqilerde qedimqi tarimliqlarning hazirqi zaman Uyghurlar bilen bolghan mediniyet, antiropologiyelik we érqiy jehettiki munaswitige jawap bérilimigen. Lékin tarim momyalirining Uyghur ejdati ikenliki Uyghurlar üchün talash-tartishsiz bir heqiqet bolup, meshhur tarixshunas turghun almas "Uyghurlar" digen esiride bu mesilini gewdilendürüshke tirishqan.
 
Proféssor méyir, qedimqi kruren, könchi derya we uning etrapidin tépilghan momyalarning qedimqi tuxrilar, dep qaraydighan amérika mutexesislirining biri. Lékin u qedimqi tarimliqlarning Uyghurlargha singip ketkenlikini chetke qaqmaydighanliqini bildürdi.

Méyir bu heqtiki so'alimizgha jawab bérip, "Uyghurlar bilen tarimdiki deslepki ahalilerning munasiwiti qandaq idi? elwette Uyghurlar tarim oymanliqigha kirgendin kéyin ular yerlik ahaliler bilen birliship ketti. Shunga biz qedimqi yerlik ahalilerni Uyghurlar bilen munasiwiti bar déyeleymiz. Elwette qedimqi shu kishilerni hazir yashawatqan melum bir kishining tuqqini dégili bolmaydu. Tuxarilar buningdin 1000 yil burun yoqap ketti.... Lékin men soghdilar, qedimqi xotenliklerning 10 ‏- esirde yoqap ketkenlikige ishinimen. Ular Uyghurlarning bir qisimi bolup ketti.... Shunga krorenlikler, kichik deryaliqlar we bashqa momiyalarning qéni hazirqi Uyghurlarda éqiwatidu déyishke bolidu", dédi.

Proféssor méyir, tarim momyasi we ular qaldurup ketken asare-etiqilerning ehmiyitige baha bérip, "yawro - asiyaning medeniyet tereqqiyatidiki eng halqiliq basquch ‏- mis qorallar dewridin tömür qorallar dewrining deslepki basquchigha köchüsh jeryani, jümlidin yazma tarix basquchigha köchüsh jeryanini chüshinishtiki muhim yip uchidur", dep körsetti.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Toluq bet