"Tashqiy ishlar" zhurnili: "Xitay hökümiti Uyghur rayonida xitayche alahidilikke ige mustemlikichilik siyasiti yürgüzüp kéliwatidu"

Muxbirimiz jewlan
2021-02-10
Share

10-Féwral "Tashqiy ishlar" zhurnilida élan qilin'ghan bir maqalide Uyghurlargha yürgüzülüwatqan irqiy qirghinchiliq, jümlidin medeniyet qirghinchiliqining tarixiy arqa körünüshi tehlil qilin'ghan.

Maqalide éytilishiche, amérikaning sabiq tashqiy ishlar ministéri mayk pompéyoning 19-yanwar jakarlighan "Irqiy qirghinchiliq" bayanati we yéngi tashqiy ishlar ministéri antoni blinkénning uni mu'eyyenleshtürüshi netijiside, Uyghurlar duch kelgen irqiy qirghinchiliq mesilisi xelq'arada jiddiy tesir qozghighan ishlarning birsi bolghan, yéqinda BBC qatarliq taratqular lagérdiki Uyghur ayalliri uchrighan wehshiy xorluqlarni ashkarilighandin kéyin, bu mesile téximu jiddiy qarilidighan we her qaysi döletlerning xitay bilen bolghan munasiwitide sel qariyalmaydighan bir mesilige aylan'ghan. Maqalide mundaq déyilgen: "Xitayning Uyghurlargha yürgüzüp kéliwatqan esheddiy zorawanliqliri we jinayi qilmishliri alliqachan inkar qilghusiz pakit bolup qaldi."

Maqalide bildürülüshiche, xitay 50-yillarda sowét ittipaqining bésimi bilen "Shinjang Uyghur aptonom rayoni" qurghan bolsimu, emeliyette shu dewrdin béri mustemlikichilik siyasiti yürgüzüp kelgen. Gerche xitay 80-yillarda Uyghur rayonigha az-tola erkinlik bérip, yerlik milletlerning öz alahidiliki boyiche yashishigha yol qoyghan bolsimu, 1991-yil sowét ittipaqi parchilan'ghandin kéyin bu rayonning bölünüp kétishidin ensirep, bu rayonning milliy alahidilikini pütünley yoq qiliwétishni, yerlik xelqni basturup, hemme nersini xitaylashturushni tallighan. Bolupmu yéqinqi 4 yildin buyan Uyghurlargha xitayche alahidilikke ige mustemlike siyasiti yürgüzüp, keng-kölemlik basturush we irqiy qirghinchiliqni bashlighan. Tarixta bezi yerlik qebililer mustemlikichiler teripidin qandaq tutqun qilin'ghan, öltürülgen we medeniyetliri yoq qiliwétilgen bolsa, Uyghurlarmu hazir xitaylar teripidin shundaq échinishliq qismetke duch kelgen. Xitayning yéqinda jakarlighan "Shinjang siyasetliri" xitayning bu rayonda mustemlikichilik herikitini ewjige chiqiridighanliqini körsitidu.

Maqalide yene xitayning mustemlike siyasitini toluq izchillashturush üchün 90-yillardin bashlap Uyghur rayonida "Milliy bölgünchilikke qarshi turush", "Üch xil küchke qarshi turush" shamili peyda qilghanliqi, "11-Sintebir weqesi" ni purset bilip Uyghurlargha térrorluq qalpiqi kiygüzüp pütün xitaygha we dunyagha Uyghurlarni "Térrorchi" körsitishke urun'ghanliqi hem shu bahanide Uyghurlarni basturghanliqi, "5-Iyul weqesi" din kéyin Uyghurlardin öch élish pilanini tüzüp, bu milletni teltöküs yoqitish we assimilatsiye qilish qararigha kelgenliki we buni sistémiliq halda ijra qiliwatqanliqi bayan qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet