Әл-җәзирә теливизийәси: “хитайдики аз санлиқ милләт болған уйғурлар һәққидә билишқа тегишлик ишлар”

Мухбиримиз ирадә
2021-07-08
Share

Әл-җәзирә теливизийәси 8-июл күни тор бетидә уйғурларниң кимлики вә униң һазирқи вәзийити һәққидә наһайити кәң көләмлик бир парчә мақалә елан қилди.

“хитайдики аз санлиқ милләт болған уйғурлар һәққидә билишқа тегишлик ишлар” мавзусида елан қилинған бу тәпсилий хәвәрдә “хәлқара җәмийәт билән хитай оттурисидики җиддийчиликниң мәнбәси, хитайниң шинҗаңдики мусулманлар топиға қаратқан баштуруш сияситини ‛ашқунлуққа қарши туруш‚ тәдбири дәп ақлиши билән хәлара җәмийәтниң уни ‛ирқий қирғинчилиқ‚ дәп әйиблиши оттурисидики тоқунушта көрүливатиду” дәп йезилған.

Хәвәрдә, б д т ниң доклати вә башқа һөҗҗәтләр нәқил кәлـтүрүлүп, районда аз дегәндә бир милйон уйғурниң тутқун қилинғанлиқи вә йәнә аз дегәндә икки милйон уйғурниң һәрхил “қайта тәрбийә” лагирлириға қамалғанлиқи баян қилинған. Андин уйғурларниң зади кимлики, уйғур елиниң тарихий, “шинҗаң”, йәни йеңи чеграниң мәниси, хитайниң аталмиш “терорлуққа қарши туруш һәрикити” вә уйғурларниң һазирқи вәзийити дегәндәк темилар бойичә уйғур мәсилисигә омумий җәһәттин қарап чиқилған.

Хәвәрдә мунулар дийилгән: “хитайниң рәсмий истатискилириға қариғанда, 12 милйон уйғур бар болуп, шинҗаң омумий нопусниң йеримини дегүдәк тәшкил қилиду. 1953-Йилидики хитайниң шинҗаңға аит нопус тәкшүрүш санлиқ мәлуматлири толуқ әмәс болсиму, әмма у қәшқәр шәһиридики 1 милйон 500 миң кишиниң 97 пирсәнтиниң уйғур икәнликини, хотәндики 700, 000 кишиниң 99 пирсәнтиниң уйғур икәнликини қәйт қилған. Дуня уйғур қурултийиниң илгири сүрүшичә, хитайниң ичи вә сиртида яшайдиған уйғурларниң санини тәхминән 20 милйонға йетидикән.”

Мақалида 1933-йили вә 1944 йиллири уйғурлар мустәқил шәрқий түркистан җумһурийәтлирини қурған болсиму, бирақ хитайниң бу земинни әзәлдин хитайниң земини дәп илгири сүрүп кәлгәнлики, уйғурларниң буниңға қарши туруп кәлгәнлики баян қилинған. Бу һәқтә америкадики уйғур тарихий тәтқиқати билән шуғулланған доктор гарднер бовиңдон билән дру гладний қатарлиқ тәтқиқатчиларниң баһалири йәр алған.

Униңда йәнә хитай һөкүмитиниң “терролуқ вә ашқунлуққа қарши һәрикәт” дегән нам астида уйғурларни бастуруши, ассимлатсийә сиясәтлири йүргүзүши вә ақивәттә һазирқидәк ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқидәк пакитлар австралийә истратегийә тәтқиқат мәркизиниң доклати вә башқа хәлқаралиқ органларниң доклатлири асасида тәпсилий тонуштурулған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт