El-jezire téliwiziyesi: "Xitaydiki az sanliq millet bolghan Uyghurlar heqqide bilishqa tégishlik ishlar"

Muxbirimiz irade
2021-07-08
Share

El-jezire téliwiziyesi 8-iyul küni tor bétide Uyghurlarning kimliki we uning hazirqi weziyiti heqqide nahayiti keng kölemlik bir parche maqale élan qildi.

"Xitaydiki az sanliq millet bolghan Uyghurlar heqqide bilishqa tégishlik ishlar" mawzusida élan qilin'ghan bu tepsiliy xewerde "Xelq'ara jem'iyet bilen xitay otturisidiki jiddiychilikning menbesi, xitayning shinjangdiki musulmanlar topigha qaratqan bashturush siyasitini 'ashqunluqqa qarshi turush' tedbiri dep aqlishi bilen xel'ara jem'iyetning uni 'irqiy qirghinchiliq' dep eyiblishi otturisidiki toqunushta körüliwatidu" dep yézilghan.

Xewerde, b d t ning doklati we bashqa höjjetler neqil kelـtürülüp, rayonda az dégende bir milyon Uyghurning tutqun qilin'ghanliqi we yene az dégende ikki milyon Uyghurning herxil "Qayta terbiye" lagirlirigha qamalghanliqi bayan qilin'ghan. Andin Uyghurlarning zadi kimliki, Uyghur élining tarixiy, "Shinjang", yeni yéngi chégraning menisi, xitayning atalmish "Térorluqqa qarshi turush herikiti" we Uyghurlarning hazirqi weziyiti dégendek témilar boyiche Uyghur mesilisige omumiy jehettin qarap chiqilghan.

Xewerde munular diyilgen: "Xitayning resmiy istatiskilirigha qarighanda, 12 milyon Uyghur bar bolup, shinjang omumiy nopusning yérimini dégüdek teshkil qilidu. 1953-Yilidiki xitayning shinjanggha a'it nopus tekshürüsh sanliq melumatliri toluq emes bolsimu, emma u qeshqer shehiridiki 1 milyon 500 ming kishining 97 pirsentining Uyghur ikenlikini, xotendiki 700, 000 kishining 99 pirsentining Uyghur ikenlikini qeyt qilghan. Dunya Uyghur qurultiyining ilgiri sürüshiche, xitayning ichi we sirtida yashaydighan Uyghurlarning sanini texminen 20 milyon'gha yétidiken."

Maqalida 1933-yili we 1944 yilliri Uyghurlar musteqil sherqiy türkistan jumhuriyetlirini qurghan bolsimu, biraq xitayning bu zéminni ezeldin xitayning zémini dep ilgiri sürüp kelgenliki, Uyghurlarning buninggha qarshi turup kelgenliki bayan qilin'ghan. Bu heqte amérikadiki Uyghur tarixiy tetqiqati bilen shughullan'ghan doktor gardnér bowingdon bilen dru gladniy qatarliq tetqiqatchilarning bahaliri yer alghan.

Uningda yene xitay hökümitining "Térroluq we ashqunluqqa qarshi heriket" dégen nam astida Uyghurlarni basturushi, assimlatsiye siyasetliri yürgüzüshi we aqiwette hazirqidek irqiy qirghinchiliq yürgüzüwatqanliqidek pakitlar awstraliye istratégiye tetqiqat merkizining doklati we bashqa xelq'araliq organlarning doklatliri asasida tepsiliy tonushturulghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet