«Мукәммәл уйғур» му хитайдики лагердин аман қалмиған

Мухбиримиз әзиз
2020-07-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Ғәрб дунясида уйғур дияридики «кәспий тәрбийәләш мәктипи» намида көпләп ечилған лагерлар тоғрисида сөз болғанда хитай һөкүмитиниң дипломатлири һәрқачан өзлириниң террорлуқ вә әсәбийликниң қурбанлири болуп кәлгәнликини һәмдә мушу хил ‍идийәләрни бих һалитидила йоқитиш үчүн мушу хил тәрбийәләш мәркәзлирини ачқанлиқини тәкитләп кәлмәктә. Әмма түркийәдики дилараға охшаш йүзлигән уйғурларниң кәчмишлири хитай һөкүмитиниң һуҗум нишани бир пүтүн уйғур миллити болуватқанлиқини ашкара көрситип бәрмәктә.

Әнглийәдики «муһапизәтчи» гезитиниң 21-июлдики саниға бесилған бу һәқтики мақалида ейтилишичә, үрүмчидики «мукәммәл уйғур» лардин санилидиған аилидә өсүп чоң болған дилараниң ата-анисиму бу қетимқи лагер мәһкумлуқидин аман қалмиған. Дилараниң ата-аниси бирдәк хитайчә мәктәптә оқуған һәмдә үрүмчидики дөләт игидарчилиқидики идаридә юқири лавазимда ишләватқан кишиләр икән. Дилараму кичикидинла үрүмчидики толиму қиммәт санилидиған ават хитайчә мәһәллидә чоң болған. Шу сәвәбтинму у хитайчини хитайлардинму яхши сөзләйдиған, һечқачан яғлиқ чәгмәйдиған, һарақ-пива дегәнләрниму анчә-мунчә ичип қойидиған, йәнә келип пат-патла хитай достлири билән арилишип өтидиған уйғур қизи сүпитидә яшлиқ дәврини өткүзгән. У 2015-йили еригә әгишип түркийәгә көчүп кәлгәндин кейин, аписи қизини йоқлап түркийәгә кәлгән һәмдә бир йилдин кейин, йәни 2018-йили үрүмчигә қайтқан. Аридин узун өтмәй аписиниң паспорти мусадирә қилинған һәмдә «өгиниш» кә елип кетилгән. Әнә шу хилдики милйонлиған уйғурниң лагерларда қандақ роһий вә җисманий қийнақларға дуч келиватқанлиқи һәққидә йиллардин буян мәлум болуватқан көплигән учурлар диларани кечә-күндүз қийнашқа башлиған. Униң барлиқ уруқ-туғқанлири уни өзлириниң алақә тизимликидин өчүрүп ташлиған.

Һалбуки хитай һөкүмитиниң аталмиш «тәрбийәләш мәркизи» намидики лагерларға қамалған, шундақла һечқандақ «тәрбйәләш» кә һаҗити болмиған оқутқучилар, докторлар, адвокатлар дегәндәк сансизлиған уйғурлардин бир қисми қоюп берилгән болсиму, уларниң йәнила әркинликкә чиқалмиғанлиқи һәммидинму бәк диларани биарам қилған. Униң аписиму бир йилдәк лагерға қамалғандин кейин «өйигә қайтқан». Әмма у аписи билән болған үндидар алақиси җәрянида униң давамлиқ һәр дүшәнбә күни «байрақ чиқириш мурасими» ға қатнишиватқанлиқини, бу йил 85 яшқа киргән момисиниң өйигә бир йочун хитайниң «туғқан» болуп көчүп киргәнликини, момисиниң һәр күни бу хитайни у чүшәнмәйдиған уйғурчә тилда тиллайдиғанлиқини аңлиған.

Дилара вә вә униң ери түркийәдики бир хитай сода ширкитидә ишләйдиған болуп, улар мушу ширкәт арқилиқ хитай һөкүмитигә «биз җуңгони сөйимиз. Биз қандақтур террорчи яки қәбиһ инсанлар әмәс» дегән мәзмунда учур йоллиған. Әмма бу һал һечнәрсини өзгәртәлмигән: аписиниң байрақ чиқиришқа қатнишиши, лагерда он килограм оруқлап кетиши, паспортиниң мусадиридин қайтурулмаслиқи дегәнләр давам қиливәргән. Әмма униң хитай достлири бу ишлардин қилчиму хәвәрсиз болуп, униң ейтқанлириға пәқәтла ишәнмигән. Әнә шу чағдила у өзиниң 19 яш вақтида, йәни өзи әң яхши көридиған шаңхәй шәһиридә алий мәктәптә оқуватқан мәзгилидә қонуш үчүн ятақ алмақчи болғанда төт меһманханида бирдәк «шинҗаңлиқларға ятақ берәлмәймиз» дегән сөзни аңлиғанлиқини, уйғурларға җинайәтчи қатарида муамилә қилишниң әмәлийәттә бәкла бурун башлинип болғанлиқини һес қилған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт