«Әркин явропа радийоси»: оттура асия әллири хитайға немишқа сүкүт қилиду?

Мухбиримиз җәвлан
2020-09-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт

22-Сентәбир «әркин явропа радийоси» ниң торида «оттура асия дөләтлири хитайдики уйғурларниң мәсилисигә немишқа сүкүт қилиду?» намлиқ бир мақалә елан қилинған болуп, оттура асия дөләтлириниң хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан рәһимсиз қирғинчилиқ сияситигә сүкүт қилишиниң тарихий вә сиясий сәвәблири әтраплиқ тәһлил қилинған. Мақалидә мундақ дейилгән: «әмәлийәт испатлидики, қазақистан вә қирғизистанлар бу мәсилидин өзини қачуралмайду. Һазир хитай ‹шинҗаң' дәп атаватқан район билән қазақистан, қирғизистан әллириниң миң йиллиқ сода вә мәдәнийәт алақиси бар. Бир дөләттә зор вәқә йүз бәрсә, йәнә бир дөләткә тәсир қилмаслиқи мумкин әмәс.»

Мақалидә ейтилишичә, совет парчиланғандин кейин уйғурларниң оттура асиядики мустәқиллиқ һәрикәтлири наһайити җанланған. Хитай буниңдин әнсирәп, 1996-йил 4-айда шаңхәйдә қазақистан, қирғизистан, таҗикистан вә русийә билән чегра шәртнамиси имзалиған. Бу шәртнамигә асасән, қазақистан вә қирғизистан уйғур мустәқилчилиригә ярдәм бәрмәйдиған болған. Арқидинла «шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати» қурулған. Шуниңдин кейин хитай уйғур районида кәң көләмлик тутуш вә бастуруш һәрикитини башлиған. Қазақистан вә қирғизистан өз тәвәликидики уйғур инқилапчилирини бастурупла қалмай, һәтта уларни хитайға өткүзүп бәргән.

Мақалидә көрситилишичә, оттура асия әллири һәр қанчә қилсиму уйғур мәсилисидә өзини қачуралмай кәлгән. 2000-Йилдин кейин хитай бу дөләтләргә зор миқдарда мәбләғ салған, 2008-йили дуняда иқтисадий кризис йүз бәргәндә, оттура асия әллири хитайниң иқтисадиға тайинип мәзмут туралиған. Хитай 2017-йилдин башлап уйғур районидики бастуруш сияситини әвҗигә чиқарғанда оттура асия әллири көрмәскә салған, әмма лагерға соланған, қийналған вә өлтүрүлгәнләрниң ичидә нәччә миңлиған қазақ, қирғизларниңму барлиқи ашкариланғандин кейин, бу мәсилигә көңүл бөлүшкә башлиған. Қазақистандики «ата юрт тәшкилати» ниң сабиқ башлиқи серикҗан билашоғли қазақларни қутулдуруш һәрикитини башлап, һөкүмәткә бесим пәйда қилған. Нөвәттә қазақистан вә қирғизиситан һөкүмәтлири өз хәлқиниң наразилиқиға дуч келип, хитайниң уйғур районидики җинайитигә қарши позитсийә билдүрүшкә давамлиқ мәҗбур болмақта. Мақалидә «бу әһвал, бу яқта қериндиши балаға йолуқса, у яқтики қериндишиниң қарап туралмайдиғанлиқидәк қанунийәтни көрситип бериду,» дейилгән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт