Тәқлидий әқилниң демократийәгә тәһдит болуватқанлиқи диққәт қозғимақта

Мухбиримиз әзиз
2019-04-23
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Америкадики әң чоң юқири пән-техника ширкәтлириниң бири болған «микрософт» ширкитиниң хитай мәркизий һәрбий ишлар комитетиниң биваситә контроллуқидики дөләт мудапиә пән-техника университети билән тәқлидий әқил системиси һәққидики қурулушта һәмкарлишиватқанлиқи мәлум болғандин кейин хәлқарада зор бир ғулғулиға сәвәб болған иди. Чүнки, бу хил һәмкарлиқниң хитай һөкүмити иҗра қиливатқан, шуниңдәк пикир әркинлики вә җисманий әркинликкә қаритилған назарәт вә сүзгүч механизмиға хизмәт қилиши ғәрб дунясидики әнәниви қиммәт қаришиға йеңи хирисларни елип кәлгән иди.

Бойзе университетиниң профессори стевен фелдстейн имзасида 22-апрел елан қилинған мушу һәқтики мақалида нөвәттики қанун бойичә идарә қилинидиған, шуниңдәк аллиқачан демократийәлишип болған дөләтләрдә йүксиливатқан юқири пән-техника саһәсиниң билип-билмәй мустәбит әлләрдики башқиларниң кишилик һоқуқлирини дәпсәндә қилиш қилмишлириға һәмдәмдә болуши муһакимә қилиниду.

Апторниң баян қилишичә, бу җәһәттә хитай һөкүмитини әң типик мисал, дейишкә болидикән. Чүнки дуняниң көплигән җайлирида тәқлидий әқил системиси кишиләрниң заманиви турмушиға қулайлиқ вә асанлиқ яритиватқанда хитай һөкүмити тәқлидий әқил техникисидин пайдилинип уйғурлар диярида дунядики әң чоң «назарәт дөлити» ни бәрпа қилип чиққан. Шуниңдәк бу җайдики уйғурларниң күндилик паалийәтлирини вә ян телефонлирини удуллуқ тәкшүрүп турушни ишқа ашуруп болған. Буниңға қошулуп кишиләрниң ген әвришкисини топлаш, симсиз торларни көзитиш системиси вә чирай тонуш техникисиниң омумлишиши дегәндәк бир қатар техникилар әмәлийәттә бир милйондин икки милйонғичә болған кишиниң лагерларға қамилишиға сәвәб болған.

Аптор диққәт қилған йәнә бир нуқта шуки, хитай һөкүмити демократик дөләтләрдин елип кәлгән тәқлидий әқил системисини аз дегәндиму һазирғичә 54 дөләткә експорт қилип болған. Бу експорт болса хитайниң «бир бәлвағ бир йол қурулуши» намида иҗра болған. Шу қатарда «хуавей» қатарлиқ хитай ширкәтлири пакистан, филиппин, кенийә, сингапор қатарлиқ дөләтләрдә «әқлий шәһәр» ләрни бәрпа қилип, өзлириниң «назарәт дөлити» механизмини бу җайларға омумлаштурған.

Аптор ахирида демократик әлләрдики сиясийонларни бу хил һадисигә алаһидә диққәт қилишқа чақириду. Шуниңдәк тәқлидий әқил системисиниң дуняда демократийәниң омумлишишиға бу дәриҗидә тәһдит елип келиватқанлиқидәк реаллиқни чәкләшкә дәвәт қилиду. Шуниңдәк хитайниң рәқәмлик назарәт системисиниң көпләп қобул қилиниш еһтималлиқи барлиқиниму алаһидә әскәртиду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт