«Хитай архипи» дики уйғур дияриға даир мәхсус сөһбәткә йәнә икки нәпәр тәтқиқатчи аваз қошти

Мухбиримиз ирадә
2018-06-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт

6-Айниң 4-күни америка-хитай мунасивәтлири мәркизигә қарашлиқ «хитай архипи» һәптилики «уйғур диярида барғанчә зорийип бериватқан бастурушларға дуня қандақ инкас қайтуруши керәк» дегән мәхсус темидики сөһбәттә хәлқарада уйғур тәтқиқати бойичә тонулған 4 нәпәр мутәхәссисниң пикир-қарашлири тонуштурулған иди.

Бүгүн бу сөһбәткә йәнә уйғур тәтқиқати бойичә тонулған тәтқиқатчилардин икки нәпири қошулди. Уларниң бири, җорҗи вашингтон университетиниң профессори шан робертс болуп, у узундин буян уйғур дияридики сиясий вә иқтисадий мәсилиләрни тәтқиқ қилип келиватқан алимларниң бири. Йәнә бири, австралийә маккувари университетиниң оқутқучиси кевин каррико. Улар «хитай архипи» дики бу сөһбәттә хитай һөкүмитиниң уйғур елида йүргүзүватқан сиясәтлиригә қарита өзлириниң пикирини баян қилған.

Америка җорҗи вашингтон университетиниң профессори шан робертс сөзидә хәлқара җамаәтни «ирқий қирғинчилиқ» ниң дәсләпки бишарәтлири үстидә агаһландурған.

У бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң ирқий қирғинчилиқниң алдини елиш вә җазалаш һәққидики хитабнамисидә бекитилгән маддиларға асасән бир милләткә кәң көләмлик қирғинчилиқ елип берилғандила андин уни ирқий қирғинчилиқ қилди дәп қарашқа болмайдиғанлиқи, һалбуки шу хәлққә җисманий вә роһий җәһәттин еғир зиян йәткүзүш, уларниң турмуш вә яшаш усулиға бузғунчилиқ қилишниңму ирқий қирғинчилиқ категорийәсигә киридиғанлиқини тәкитлигән.

У, һазир хәлқарадики журналистлар вә бәзи тәтқиқатчилар игилигән учурларға асасән бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ комитети, йәрлик хәлқләр мунбири вә б д т ирқий қирғинчилиқтин сақлиниш вә җазалаш мәсилилири ишханиси қатарлиқларниң бу мәсилини оттуриға қоюшқа йетәрлик асаси барлиқини билдүргән.

У мундақ дегән: «әлвәттә, хитай һөкүмити б д т дики орнидин пайдилинип туруп бу дәваларни тосушқа уруниду. Бирақ ‹йепиқ тәрбийә лагерлири' мәсилисидә хәлқаралиқ юқири дәриҗилик бир муназирә қозғаш, һеч болмиғанда хитай һөкүмити ‹бир бәлвағ, бир йол' истратегийәси арқилиқ дуняни җәлп қилишқа урунуватқан бир мәзгилдә уни лагерларни тақашқа мәҗбурлиши мумкин,» дегән.

Австралийә маккувари университетиниң оқутқучиси кевин каррико сөзидә дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғур мәсилисини тәтқиқ қилған тәтқиқатчиларниң әмди бирликтә бу мәсилигә инкас билдүридиған пәйти йетип кәлгәнликини билдүргән.

У йиллардин бери нурғун тәтқиқатчиларниң хитай һөкүмитиниң түрлүк бесим тактикилири түпәйли уйғур мәсилисидә сүкүттә туруп кәлгәнлики, хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан бесим сиясәтлирини тәнқид қилиштин өзини қачурғанлиқини, әмди бу хил әһвалниң аяғлишиши керәкликини билдүргән. У бу сәвәблик өзиниң башқа тәтқиқатчилар билән бирлишип, хитай һөкүмитиниң уйғур елида йүргүзүватқан сияситигә наразилиқини ипадә қилидиған «шинҗаң вәдиси» намида бир имза қоюш һәрикити тәшкиллигәнликини елан қилған вә барлиқ академикларни буниңға қол қоюшқа дәвәт қилған.

Бу сөһбәтниң 4-июн күни елан қилинған санида америкидики лайола университетиниң тарих пәнлири профессори раян сам, лондон университети етно-музика илминиң профессори рачел һаррис, австралийәдики ла тробе университетиниң хитай сиясити вә асия тәтқиқати профессори җеймес лайболдтлар қатнишип, өзлириниң ипадисини билдүргән иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт