"Xitay arxipi" diki Uyghur diyarigha da'ir mexsus söhbetke yene ikki neper tetqiqatchi awaz qoshti

Muxbirimiz irade
2018-06-07
Élxet
Pikir
Share
Print

6-Ayning 4-küni amérika-xitay munasiwetliri merkizige qarashliq "Xitay arxipi" heptiliki "Uyghur diyarida barghanche zoriyip bériwatqan basturushlargha dunya qandaq inkas qayturushi kérek" dégen mexsus témidiki söhbette xelq'arada Uyghur tetqiqati boyiche tonulghan 4 neper mutexessisning pikir-qarashliri tonushturulghan idi.

Bügün bu söhbetke yene Uyghur tetqiqati boyiche tonulghan tetqiqatchilardin ikki nepiri qoshuldi. Ularning biri, jorji washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robérts bolup, u uzundin buyan Uyghur diyaridiki siyasiy we iqtisadiy mesililerni tetqiq qilip kéliwatqan alimlarning biri. Yene biri, awstraliye makkuwari uniwérsitétining oqutquchisi kéwin karriko. Ular "Xitay arxipi" diki bu söhbette xitay hökümitining Uyghur élida yürgüzüwatqan siyasetlirige qarita özlirining pikirini bayan qilghan.

Amérika jorji washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robérts sözide xelq'ara jama'etni "Irqiy qirghinchiliq" ning deslepki bisharetliri üstide agahlandurghan.

U birleshken döletler teshkilatining irqiy qirghinchiliqning aldini élish we jazalash heqqidiki xitabnamiside békitilgen maddilargha asasen bir milletke keng kölemlik qirghinchiliq élip bérilghandila andin uni irqiy qirghinchiliq qildi dep qarashqa bolmaydighanliqi, halbuki shu xelqqe jismaniy we rohiy jehettin éghir ziyan yetküzüsh, ularning turmush we yashash usuligha buzghunchiliq qilishningmu irqiy qirghinchiliq katégoriyesige kiridighanliqini tekitligen.

U, hazir xelq'aradiki zhurnalistlar we bezi tetqiqatchilar igiligen uchurlargha asasen birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq komitéti, yerlik xelqler munbiri we b d t irqiy qirghinchiliqtin saqlinish we jazalash mesililiri ishxanisi qatarliqlarning bu mesilini otturigha qoyushqa yéterlik asasi barliqini bildürgen.

U mundaq dégen: "Elwette, xitay hökümiti b d t diki ornidin paydilinip turup bu dewalarni tosushqa urunidu. Biraq 'yépiq terbiye lagérliri' mesiliside xelq'araliq yuqiri derijilik bir munazire qozghash, héch bolmighanda xitay hökümiti 'bir belwagh, bir yol' istratégiyesi arqiliq dunyani jelp qilishqa urunuwatqan bir mezgilde uni lagérlarni taqashqa mejburlishi mumkin," dégen.

Awstraliye makkuwari uniwérsitétining oqutquchisi kéwin karriko sözide dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghur mesilisini tetqiq qilghan tetqiqatchilarning emdi birlikte bu mesilige inkas bildüridighan peyti yétip kelgenlikini bildürgen.

U yillardin béri nurghun tetqiqatchilarning xitay hökümitining türlük bésim taktikiliri tüpeyli Uyghur mesiliside sükütte turup kelgenliki, xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan bésim siyasetlirini tenqid qilishtin özini qachurghanliqini, emdi bu xil ehwalning ayaghlishishi kéreklikini bildürgen. U bu seweblik özining bashqa tetqiqatchilar bilen birliship, xitay hökümitining Uyghur élida yürgüzüwatqan siyasitige naraziliqini ipade qilidighan "Shinjang wedisi" namida bir imza qoyush herikiti teshkilligenlikini élan qilghan we barliq akadémiklarni buninggha qol qoyushqa dewet qilghan.

Bu söhbetning 4-iyun küni élan qilin'ghan sanida amérikidiki layola uniwérsitétining tarix penliri proféssori rayan sam, london uniwérsitéti étno-muzika ilmining proféssori rachél harris, awstraliyediki la trobé uniwérsitétining xitay siyasiti we asiya tetqiqati proféssori jéymés layboldtlar qatniship, özlirining ipadisini bildürgen idi.

Toluq bet