Xelq'aradiki 4 neper mutexessis: "Uyghur diyarida künsayin küchiyiwatqan zulumlargha dunya qandaq inkas qayturushi kérek?"

Muxbirimiz qutlan
2018-06-06
Élxet
Pikir
Share
Print

6-Ayning 4-küni amérika-xitay munasiwetliri merkizige qarashliq "Xitay arxipi" heptiliki mexsus söhbet uyushturup, xelq'arada Uyghur tetqiqati boyiche tonulghan 4 neper mutexessisning pikir-qarashlirini élan qilghan.

Mezkur söhbetke amérikidiki layola uniwérsitétining tarix penliri proféssori rayan sam, london uniwérsitéti étno-muzika ilmining proféssori rachél harris, awstraliyediki la trobé uniwérsitétining xitay siyasiti we asiya tetqiqati proféssori jéymés layboldt we amérikidiki "Xitay arxipi" heptilikining aliy muherriri jéssika batké qatarliq 4 neper mutexessis teklip qilin'ghan.

"Xitay arxipi" heptilikining bash maqalisi süpitide élan qilin'ghan mezkur yazmida mundaq déyilgen: "Bu söhbet nöwette xitay hökümiti shinjang Uyghur aptonom rayonida 11 milyondin artuq yerlik musulman ahalini 'siyasiy terbiye' leshning nishani qiliwatqan, bir milyondin artuq kishi mezkur 'merkez' lerde qamilip, 'islamiy eqidisidin waz kéchishke, özini we eng yéqin kishilirini eyibleshke, kompartiye hökümranliqigha rehmet éytishqa mejbur boluwatqan' bir pewqul'adde mezgilde ötküzüldi.

Tunji bolup bu söhbette pikir bayan qilghan proféssor rayan sam mundaq deydu: "Uyghur aptonom rayonidiki keng kölemlik, qanuniy tertiplerdin halqighan, yerlik Uyghur ahalisining 5 pirsentidin 10 pirsentigiche qamalghan bu yighiwélish lagérlirigha dunya choqum inkas qayturushi we uni eyiblishi kérek. Egerde dunyawi soda-tijaretler, xelq'araliq teshkilatlar we hökümetler xitaydiki bu yighiwélish lagérlirigha, xitayning irqchiliq we étnik tazilashni nishan qilghan bu siyasetlirige süküt qilsa, uni qollighanliq bilen oxshash bolup qalidu."

Rayan sam yene mundaq deydu: "Elwette, xitayni közetküchiler dunyaning bu oyundiki sükünatigha xatime bérishta hel qilghuch rol oynaydu. Dunyadiki döletler xitaydin qéchip chiqqan Uyghur we qazaq musapirlargha choqum quchaq échishi kérek."

Étno-muzika tetqiqatchisi rachél harris xanim bu söhbette munularni ilgiri süridu: "Shi jinping 2014-yili UNESCO ning (b d t pen-ma'arip bashqarmisi) bash shtabini ziyaret qilip nutuq sözligende xitayning gherbiy rayonidiki medeniyetlerning köp xil we teng-barawer ikenlikini tilgha alghan idi. Halbuki, unésko ning 'gheyriy maddiy medeniyet mirasi' tizimigha kirgen Uyghur meshrepliri xitay hökümiti teripidin 'qanunsiz diniy yighilish' dep qaraldi. Unésko bu mesilini choqum xitay hökümitining aldigha qoyup, Uyghur diyarigha qarita intayin jiddiy bolghan bir musteqil tekshürüsh élip bérishi kérek."

Söhbette la trobé uniwérsitétining proféssori jéymes layboldt mundaq deydu: "Uyghur diyaridiki siyasiy yighiwélish lagérliri xelq'arada tekitliniwatqan insaniy heq-hoquqlarning normisighila emes, belki xitayning asasiy qanunighimu xilap qilmish. Amérika dölet mejlisidiki bir qisim siyasiyonlar Uyghur rayonidiki xitay emeldarlirini 'yer shari magnétiskiy qanuni' boyiche jazalashni chaqiriq qildi. Hazir bashqa döletlerningmu xitaydiki bu lagérlarni ochuq-ashkara eyipleydighan waqti keldi. Nahayiti epesus, méning dölitim bolghan awstraliye hazirgha qeder bu mesilide süküt qilmaqta."

Jéssika batké xanim mezkur söhbette munularni tekitleydu: "Chén chüen'go Uyghur diyarida dölet zulumini yürgüzüshte, bu yerdiki yerlik xelqlerge qarita milliy we diniy jehetlerdin zorawanliq qilishta diramatik rol oynighan shexstur. U 'yer shari magnétiskiy qanuni' boyiche jazalinishqa tégishlik bir namzat. Chünki u minglighan, hetta milyunlighan insanlarni peqetla ularning diniy étiqadi üchünla lagérlargha solawatqan bir shexsiyettur."

Toluq bet