Тим вейнхолд: «хитайниң мусулманларни сүний әқил арқилиқ назарәт қилиши һәммимизни ойғитиши керәк»

Мухбиримиз әркин
2019-05-24
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Америкалиқ мутәхәссис тим вейнхолд 23‏-май күни «вашингтон почтиси» гезитидә мақалә елан қилип, хитай һөкүмитиниң уйғур мусулманлирини сүний әқил арқилиқ назарәт қилиштәк хәтәрлик һәрикитиниң кишиләрни ойғитиши керәкликини агаһландурди. Тим вейнхолдниң илгири сүрүшичә, нөвәттә хитай һөкүмити инсанийәт тарихидики әң зор көләмлик вә әң қаттиқ назарәт программисини уйғурларға йүргүзмәктикән.

У «хитайниң мусулманларни сүний әқил арқилиқ назарәт қилиши һәммимизни ойғитиши керәк» сәрләвһилик мақалисидә, нөвәттә уйғур нопусиниң 10 % ниң хитай һөкүмити «қайта тәрбийәләш орунлири» дәп тәрипләватқан лагерларда тутуп турулуватқанлиқини тәкитлигән.

У, уйғурларниң етиқадлиқ бир хәлқ икәнлики, икки ханлиққа пуқра болғанлиқи, уларниң һөкүмәткә садақәтмәнлик билдүрүши тәләп қилинған болсиму, әмма уларниң худаға бәйәт қилғанлиқини илгири сүргән. Униң илгири сүрүшичә бу, уйғурларниң бастурулишидики сәвәбләрниң бири болуп, хитай һөкүмити уларниң худаға болған садақәтмәнликини «қаттиқ бир тәрәп қилинишқа тегишлик тәһдит», дәп қариған.

Тим вейнхолд мақалисидә, мана буниң «уйғурларда һазирқи инсанийәт кризисини яратқанлиқи» ни илгири сүргән. Униң тәкитлишичә, сүний әқил, болупму йүз тонуш техникаси, истибдат һөкүмәтләрниң нишандики топларни тәсәввур қилғусиз дәриҗидә контрол қилишиға имканийәт яритип бәргән болуп, «бу, уйғурларни өз пикирини аилә әзалириға ейтиштинму әндишә қилидиған, мидирлиялмас әһвалға чүшүрүп қойған».

Мақалидә германийәлик уйғуршунас адреан зәнсниң сөзи нәқил кәлтүрүлүп, хитайниң сиясий қайта-тәрбийәләш нишаниниң «пүткүл хәлқниң негизлик кимлики вә етиқад системисини өзгәртиш икәнлики, униң көләм җәһәттә мисли көрүлүп бақмиғанлиқи» тәкитләнгән. Бу, «вашингтон почтиси» гезитидә 23‏-май күни елан қилинған уйғурлар һәққидики 2‏-мақалә болуп һесаблиниду.

Толуқ бәт