Хитайниң уйғур дияридики ахирқи «һәл қилиш чариси» немә?

Мухбиримиз әзиз
2018-10-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Уйғурлар дияридики сиясий бастурушниң барғансери юқири пәллигә чиқиши һәмдә милйонлиған уйғурниң «тәрбийәләш» намидики лагерларниң искәнҗисигә мәһкум болуши билән уйғурлар дияридики вәзийәтниң бундин кейинки йөнилиши һәққидә көплигән тәхминләр оттуриға чиқмақта.

Америкидики тонулған истратегийә мутәхәссиси, а қ ш деңиз армийә академийәсиниң профессори майлис йү 9-өктәбир күни мақалә елан қилип, хитай һөкүмитиниң уйғурлар дияри һәққидики ахирқи «һәл қилиш чариси» һәққидә өз қарашлирини баян қилди.

Апторниң қаришичә, хитай һөкүмити 1949-йили «шәрқий түркистан» намидики уйғурлар диярини хитайниң бир қисми қилип өзигә қошувалғандин буян, бу җайға қарита хитайлаштуруш сияситини йүргүзүш, зор санда нопус көчүрүш, хитай компартийәсиниң, шуниңдәк хитай армийәси вә сақчилириниң зор көләмдики мәвҗутлуқини барлиққа кәлтүрүш тәдбирлирини йолға қойған. Әмма өткән йәтмиш йиллиқ тарих бу җайдики «баш ағриқи»ниң сақаймиғанлиқини көрсәткән.

Өткән бир нәччә йилда бирдинла җиддий түс алған уйғурлар диярини толуқ контрол қилиш уруши әнә шу сәвәбтин илгиридики нәччә һәссә вәһшиянә шәкилдә оттуриға чиққан. Буни мундақчә қилип ейтқанда хитай компартийәсиниң «уйғурлар мәсилиси» ни бир йолила әбәдийликкә һәл қилиш чариси, дейишкиму болидикән.

Дәл мушу сәвәбтин нөвәттики милйонлиған кишиләр қамалған, дәп қариливатқан лагерлар мәсилиси, юқири техникилиқ назарәт механизми, ғайәт зор сандики сақчилар қошуни вә армийә, уйғурларда һечқандақ әркинлик һоқуқиниң болмаслиқи қатарлиқ типик мәсилиләр келип чиққан. Шуниң билән биргә аптор бу хил «ахирқи һәл қилиш чариси»ниң оттуриға чиқишидики сәвәбләр һәққидиму тохтилиду.

Апторниң қаришичә, буниңдики биринчи сәвәб, америка башчилиқидики хитайға қарши ғәрб күчлири хитайни моңғулийә, корейә тәрәптин тартип таки афғанистанғичә пүтүнләй қоршап болған. Буниңдики америкиниң тәсири бәкму аҗиз яки йоқниң орнида болған бирдин-бир нуқта дәл уйғур дияри. Хитай һөкүмити шуниң үчүн мушу җайни бөсүш еғизи қилған һалда америкиниң бу хил «қоршави»ға тақабил турушни истимәктә икән.

Иккинчидин, ши җинпиң иҗра қиливатқан «бир бәлвағ бир йол қурулуши»му дәл мушу хил мәқсәтниң бир мәзмуни болуп, буниңда уйғурлар дияри бәкму муһим рол ойнайдикән. Шуңа «йеңи йипәк йоли» дәп атиливатқан бу қурулушни оңушлуқ тамамлаштин бурун ши җинпиң «уйғурлар мәсилиси»ни бирақла һәл қиливәтмәкчи болған.

Үчинчидин, америка башчилиқидики хитайға қарши ғәрб күчлиригә тақабил туруш үчүн хитай билән русийә ортақлиқ асасида өзара һәмкарлишиватқан болуп, бу «иттипақ»ниң кәлгүси тәрәққияти үчүн икки тәрәп оттурисида «сағлам муһит» бәрпа қилиш хитайға бәкму зөрүр. Шуниң үчүн хитай рәиси ши җинпиң уйғурлар дияридики барлиқ мәсилиләрни тез һәл қилишқа моһтаҗ икән.

Төтинчидин, хитай һөкүмити һазир күчәп базарға селиватқан хитай шовинизми уйғурларни үзүл-кесил бойсундуруп, уларни «әҗдиһаниң пушти» болған җуңхуа аилисигә сиңдүрүветишни тәрғиб қилмақта икән. Уйғурларниң хитайлардин пәрқлиқ болған җисманий алаһидилики болса буниңдики бир чоң тосуқ икән.

Ахирида аптор өзиниң бу җәһәттә хитай һөкүмитиниң толуқ ғәлибә қилғанлиқини көрүшни халимайдиғанлиқини ейтип, мақалисини ахирлаштуриду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт