Уйғурлар үчүн америка қилалайдиған бәш басқучлуқ ярдәм

Мухбиримиз әзиз
2020-07-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Милйонлиған уйғурниң лагерларға қамилип ғайәт зор роһий вә җисманий қийнақларға дуч келиватқанлиқи пүтүн дуняға мәлум болғандин кейин, әмдиликтә уларниң мәҗбурий туғут чәкләш вә «заманиви қуллар әмгики» ниң нишаниға айлинип қалғанлиқи, лагердин аман қалған ‍уйғурларниңму һазир бу паҗиәләрдин аман қалмайватқанлиқи һәққидә көплигән мәлуматлар оттуриға чиқмақта. Буниңға мас һалда америка һөкүмитиниң аллиқачан «қирғинчилиқ» дәп тәриплиниватқан бу ғайәт зор паҗиәгә қарита немиләрни қилалиши һәққидә түрлүк пикирләр оттуриға қоюлушқа башлиди.

«Вокс» торида 28-июл күни елан қилинған бу һәқтики мақалида көрситилишичә, һазир америка һөкүмитидики һәр дәриҗилик затлар уйғурларниң қандақ әһвалға дуч келиватқанлиқи һәққидә асасән пикир бирликигә игә икән. Болупму америка президенти доналд трампниң «‍уйғур кишилик һоқуқ сиясити қануни» ға имза қоюши буниң әң типик ипадиси икән. Әмма буниңлиқ биләнла тохтап қелишқа болмайдиғанлиқини тәкитләватқан бир қисим анализчилар нөвәттә америка һөкүмитиниң уйғурлар үчүн әмили йосунда қилалайдиған бәш түрлүк ярдәмни рәткә турғузуп чиққан.

Мақалидә көрситилишичә, нөвәттә уйғурлар мәсилисидә ғәрб дунясида әң қәтий мәвқәдә туруватқини америка һөкүмити болсиму, лекин хитай һөкүмитигә уйғурлар мәсилиси бойичә техиму қаттиқ бесим пәйда қилиш үчүн хәлқара җәмийәтниң америка билән иттипақдашлиқ һасил қилиши бәкму муһим икән. Шуңа америка һөкүмитиниң уйғурлар мәсилиси бойичә дунядики һәрқайси демократик дөләтләр билән йеңи бир иттипақдашлиқ яритиши буниңдики биринчи басқуч һесаблинидикән. Бәш бурҗәклик бинадин пенсийәгә чиққан сабиқ деңиз армийә генерали чип грегсон бу һәқтә сөз қилип: «әйни вақитта ‹йәһудийлар зор қирғинчилиқи' му көп дөләтләрниң һәмкарлиқида һәл болған. Әмдиликтә уйғурлар дуч келиватқан қирғинчилиқниму шу усулда тохтитиш лазим,» дегән.

Ярдәмниң иккинчи басқучи хитай һөкүмитини иқтисадий җәһәттә равурус инҗиқлиғудәк һалға кәлтүрүш икән. Буниңда уйғурларниң мәҗбурий әмгикигә четишлиқ барлиқ мәһсулатларниң америка вә явропа базириға киришини чәкләш, америка вә явропадики юқири пән-техника ширкәтлириниң хитайдики зор тутқун вә назарәт системисиға васитилик яки биваситә ярдәмдә болушини қәтий чәкләш муһим мәзмун һесаблинидикән.

Үчинчи басқучта нөвәттә америка сода министирлиқи елан қилған «қара тизимлик» кә елинған хитай ширкәтлиригә қоллиниливатқан җазани изчил давамлаштуруш, шуниң билән биргә уйғур дияридики зулумға шерик болғучи хитай әмәлдарлирини җазалашни тохтатмаслиқ, уларниң уруқ-туғқанлири яки пәрзәнтлириниң америка яки явропада панаһлиқ тепишиға йол қоймаслиқ лазим икән.

Бу хил ярдәмниң төтинчи вә бәшинчи басқучи қатарида улар нөвәттики «хитайниң 2022-йиллиқ қишлиқ олимпик мусабиқисини байқут қилиш» һәмдә буни иқтисадий җәһәттин қоллашни чәкләшниң муһимлиқини тәкитләйду. Җорҗи тавн университетиниң профессори җеймис милвард бу һәқтә сөз қилип: «хитайниң 2022-йиллиқ қишлиқ олимпик йиғини ечишини чәклимигәндә худди кокакола ширкитиниң 1936-йилидики натсистлар саһибханилиқ қилған берлин олимпик йиғинини иқтисадий җәһәттин қоллиғанлиқидәк трагедийә келип чиқиду,» дәйду.

Аптор йәнә юқириқилардин башқа бирләшкән дөләтләр тәшкилатида хитайға қарши бирликсәп һасил қилиш, дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғур тәшкилатлирини биваситә қоллаш қатарлиқларниму оттуриға қойиду. Шундақла муһаҗирәттә паспортсиз қийниливатқан уйғурларға америка туприқидин панаһлиқ макан беришни алаһидә тәклип қатарида тилға алиду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт