Oliwiya énos: “Bachélét xanim! shinjanggha barmang!”

• Muxbirimiz eziz
  2022-04-05

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki qirghinchiliqi birleshken döletler teshkilati (b d t) kishilik hoquq aliy kéngishining yighinlirida köp qétim muhim muzakire témiliridin bolghan bolsimu, mezkur kéngeshning re'isi mishél bachélét xanimning Uyghur diyarigha bérip ziyaret we tekshürüshte bolush telipini xitay hökümiti yoqilang wediler bilen arqigha sürüp kelgen idi. Emma yéqinda xitay hökümitining bachélét xanimning ziyaret telipige qoshulghanliqi xelq'ara axbarat wastilirining qiziq témiliridin biri bolup qaldi.

“Forbés” zhurnilining 4-aprél sanida élan qilin'ghan obzor maqalisida “Miras” fondining tetqiqatchisi oliwiya énos keskinlik bilen mishél béchélétni Uyghur diyarigha barmasliqqa chaqirghan. Bolupmu bachélétning may éyidiki ziyaritining pakitlarni qolgha chüshürüshni közligen seper bolushigha qarimay, uning peqet bir qétimliq “Quruq ziyaret” bolush bilenla axirlishidighanliqini, chünki xitay hökümitining aliqachan bu qétimliq seperning “Tekshürüsh” emes, belki “Peqetla ziyaret” bolidighanliqi heqqide ipade bildürüp bolghanliqini alahide tekitligen. Shuningdek xitay hökümitining “Mishél bachélét ziyariti” ni destek qilip turup, buni yene bir qétim özlirining Uyghur qirghinchiliqini yoshurushidiki waste qiliwalidighanliqini alahide eskertken.

Obzorda körsitilishiche, b d t kishilik hoquq aliy kéngishi bu qétimliq seperning tepsilati toghrisida héchnerse élan qilmighan. Shuning bilen birge xitay hökümitining Uyghurlarni qirghin qilishini tekshürüsh heqqide özliri 2021-yili teyyarlap chiqqan doklatnimu élan qilmay bésiwalghan. Aptor bu heqte toxtilip: “Mushu ehwalning özila bu qétimliq seperning yene bir quruq soska bolup qalidighanliqidin bisharet béridu. Shunga men mishél bachélétqa ‛shinjanggha bérip aware bolmang‚ deymen!” deydu.

Aptor obzorning axirida Uyghurlar uchrawatqan qirghinchiliqning köpligen ispatlirini ret-réti bilen tizip körsetken hemde bu qétimliq seperning ornigha üch türlük emeliy ish qilish teklipini bergen. Birinchi, Uyghur diyaridiki qirghinchiliq heqqide teyyarlan'ghan doklatni tézdin élan qilish؛ ikkinchi, xitay hökümitige “Terbiyelesh merkizi” namidiki lagérlargha qamiwalghan barliq tutqunlarni qoyup bérish hemde ularning nöwettiki ehwalini ashkarilash toghrisida bésim qilish؛ üchinchi, Uyghur diyaridiki ziyaret we tekshürüshning héchqandaq cheklimisiz bolushi toghrisida xitay hökümitige bésim qilish.

Melum bolushiche, xitay hökümitining ilgiriki waqitlarda aldin orunlashturulghan “Ziyaret nuqtiliri” ni chet el diplomatlirigha we ékiskursiye ömeklirige körsitish arqiliq Uyghurlarni “Kespiy jehettin terbiyelewatqanliqi” heqqide dawrang salghanliqi türlük uchur yolliri arqiliq pash qilin'ghan idi. Shunga nöwette bir qisim kishiler oliwiya énosqa oxshashla “Mishél bachélétning ‍uyghur diyaridiki ziyariti kütken netijining birsigimu érishelmeydu” dep qarimaqta iken.