Орвелниң «1984» намлиқ романидики мәнзирә уйғурлар диярида реаллиққа айланған

Мухбиримиз әзиз
2020-07-29
Елхәт
Пикир
Share
Принт

20-Әсирниң ахирқи йеримида дуняви әсәрләрниң биригә айланған «1984» романи әнглийәлик язғучи җорҗи орвелниң қәлимидә 1949-йили дуняға кәлгән болсиму, романдики тәсәввурға тоюнған һакиммутләқ җәмийәт һәмдә униңда омумлашқан мислисиз зулум вә тәңсизликниң ахирқи һесабта уйғур диярида һәқиқий рәвиштә оттуриға чиққанлиқи йеқиндин буян йеңиваштин кишиләрниң диққитини қозғашқа башлиди.

Әнглийәдики чоң сиясий гезитләрниң бири болған «йеңи баянатчи» гезитидә 29-июл күни елан қилинған бу һәқтики мақалида бу һал тәпсилий шәрһләнди. Мақалидә көрситилишичә, хитай һөкүмитиниң уйғур диярини исми-җисмиға лайиқ сақчи дөлитигә айландуруши һәмдә пүткүл булуң-пучқақни қаплиған назарәт системиси нәқ «1984» романидики дистопийәлик җәмийәт тәсвириниң һәқиқий картинисини вуҗудқа кәлтүргән. Йәнә келип бир қисим шаһитларниң баянлири реаллиқниң һәқиқәтән ашу романда тәсвирләнгәндин ешип чүшидиғанлиқини көрсәткән. Дәл мушу сәвәбтин йеқинқи мәзгилләрдә әнглийәдики бир қисим сиясийонлар, җүмлидин парламент әзалиридин җон мәкдоннел, иян симит қатарлиқлар америка һөкүмитиниң юқири дәриҗилик әмәлдарлириниң уйғурлар мәсилиси түпәйлидин хитайни әйиблишигә тездин аваз қошқан.

Өткән йигирмә йил мабәйнидә көп қетим уйғур дияриға тәкшүрүш вә зиярәткә берип-келиватқан алимлардин йеңи касл (қәлә) университетиниң профессори җоанна симис ханимму 2018-йили ахирқи қетим үрүмчидин қайтип кәлгәндин кейин «1984» романини қайтидин оқуп чиққан һәмдә өзи көргән реаллиқниң һәқиқәтән романдики тәсвирләр билән охшап қалғанлиқини байқиған. Аридин ‍узун өтмәй у америка ташқи ишлар министири майк помпейониң «хитайниң ғәрбидә болуватқан ишлар җорҗи орвел язған ‹1984' намлиқ романниң реаллиққа айланғанлиқини көрсәтмәктә» дегәнликини аңлиған. Болупму романниң хатимә қисмида баш қәһриманиға ейтилған «биз сениң вуҗудуңни сиқип қуп-қуруқ қилип қойимиз, андин уни өзимизгә хас нәрсиләр билән толдуримиз,» дегән баянлири униңға лагерлардики әһвални әсләткән.

Мақалидә көрситилишичә, җорҗи орвел бу романни йезишта сталин һоқуқ тутқан мәзгилләрдә давам қилған «зор тазилаш» һәрикәтлиридин илһамланған. Шу вақитларда сталин өзиниң сиясий рәқиблирини тротиский вә башқа «әксилинқилабий» гуруһларға бағлап совет диктаториси арқилиқ йоқатқан. Мәзкур роман нәшрдин чиқип аридин төт ай өткәндә хитай хәлқ җумһурийити қурулған һәмдә «пикир инқилаби» ниң дәсләпки пәрдиси ечилған. Әмма бу чағда аллиқачан сталинчә «пикир инқилаби» ни өзлириниң мустәһкәм партийә истилиға айландуруп болған хитай компартийәси сталин дәвридики әндизини асаслиқ мәнбә қилған һалда сиясий күрәшләрни давам қилған. Бу һал болса 2014-йили хитай рәиси ши җинпиңниң үрүмчидә «идеологийә җәһәттә қайта тәрбийәләшни ишқа ашуруш» дегән көрсәтмисидә ашкара оттуриға қоюлған. Буниң билән уйғур дияридики милйонлиған кишини лагерға қамап, уларни йеңиваштин хитай компартийәсиниң «идеологийәлик өлчими» гә чүшидиған йеңи бир түркүм инсанларға айландуруш қурулуши омумйүзлүк башланған. Шундақла җорҗи орвелниң баянлириниң нәқәдәр күчлүк вә әмәлий тәсәввур болғанлиқи йәнә бир қетим испатланған.

Җорҗи овелниң «1984» намлиқ романи докторант абдурәһим дөләт тәрипидин әнгилизчидин биваситә уйғур тилиға тәрҗимә қилинип, 2018-йили истанбулдики тәклимакан уйғур нәшрияти тәрипидин нәшр қилинди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт