Тәбиий пән алимлириниң уйғур дияридики «ирқий айримичилиқ» түзүмигә ярдәмлишиши ғулғула қозғимақта

Мухбиримиз әзиз
2019-06-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Йеқиндин буян уйғур дияридики сиясий бастуруш һәрикәтлириниң аллиқачан кишилик һоқуқ даирисидин һалқип кәткәнлики шундақла уйғурларниң ирқий алаһидиликигә асасән уларни һуҗум нишани қилиш қилмишиниң әйни вақитта җәнубий африқида узун мәзгил мәвҗут болған «апартейд» (ирқий айримичилиқ) түзүминиң қайтидин оттуриға чиқиши икәнлики һәққидә көплигән мулаһизиләр оттуриға чиққан иди. Нөвәттә дуняниң һәрқайси җайлардики тәбиий пән алимлириниң уйғур диярида шәкиллиниватқан «апартейд» түзүмигә васитилик һалда ярдәмдә болуватқанлиқи һәққидики тәнқидий мулаһизиләр диққәт қозғашқа башлиди.

18-Июн күни нюйорк университети қармиқидики «қанун вә бихәтәрлик тәтқиқат мәркизи» ниң тор бетидә елан қилинған марк мунстерхелим имзасидики мақалида дәл мушу мәсилиләр нуқтилиқ муһакимә қилиниду. Аптор бу мақалисидә хитай һөкүмитиниң уйғур дияридики пүткүл уйғурларниң ген әвришкисини топлаш арқилиқ уларни тарихта һечқачан көрүлүп бақмиған «физиологийилик назарәт» системиси бойичә контрол қилиши һәмдә буниңға бир қисим даңлиқ университетлардики профессорларниң һәмдәмдә болушини бирнәччә тәрәптин йорутуп бериду.

Апторниң қаришичә, натсистлар германийәси әйни вақитта 19-әсирдики әнглийә биологи франсис галтонниң «ирқий қурулмини әлалаштуруш» тәҗрибисини суйиистемал қилған. Шу сәвәбтин бу хилдики тәҗрибиләр, болупму ирқий категорийәгә асасән инсанларни түркүмгә айриш тәдриҗий һалда сәлбий характердики қилмиш, дәп қарилишқа башлиған. Әмма «11-сентәбир вәқәси» дин кейин кишиләрни ирқий категорийәгә асасән түрләргә айриш һадисиси бихәтәрлик хизмитиниң бир түрлүк еһтияҗи қатарида йеңиваштин оттуриға чиқишқа башлиған. Һалбуки, бу һал нөвәттә уйғур диярида пүткүл уйғурларниң бастуруш обекти болушиға дағдам йол ечип бәргән. 

Мақалида көрситилишичә, йеқиндин буян хитай җамаәт хәвпсизлики (җ х) министирлиқи билән америкадики йел университетиниң профессорлири дәл мушу хил тәҗрибиләрдә зич һәмкарлашқан. Хитай җ х министирлиқи билән хитай хәлқ азадлиқ армийиси мутәхәссислириниң бу җәһәттики һәмкарлашма тәтқиқат нәтиҗилирини болса явропадики нопузлуқ нәшриятлири нәшр қилған. Бу тәҗрибиләрниң һәммисидила уйғурлар тәҗрибә обекти болған. Шуниң билән биргә мушу тәҗрибиләр асасида уйғурларниң «сақчи дөлити» механизми асасида бәрпа болған «қайта тәрбийиләш» намидики лагерларға милйонлап қамилиши келип чиққан. 

Аптор мушу әһвалларни омумлаштуруп, бу җәһәттики һәмкарлиқни мәйли бирләшмә тәтқиқат болсун яки өзара учур һәмбәһирләш болсун вә яки буларни нәшр қилишқа йол қоюш болсун җәзмән чәкләш керәкликини, нөвәттә уйғур диярида көрүлүватқан паҗиәләрниң бу җәһәттики мәсилиләрни тонуп йетишкә йетәрлик пакит болалайдиғанлиқини көрситиду.

Буниңдин илгирирәк болса америкадики уйғур алимлиридин шөһрәт мутәллипофниң ген тәҗрибисидә хитай тәрәп билән зич һәмкарлишиши һәрқайси җайлардики уйғур муһаҗирлири арисида бәс-муназиригә сәвәб болған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт