Тимосий гросниң мақалисигә сүзгүч селиш қилмиши зор бәс-муназиригә сәвәб болди

Мухбиримиз әзиз
2019-05-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Индиана штатидики рус холман технологийә институтиниң ярдәмчи профессори, доктор тимосий грос йеқинда явропадики узун тарихқа игә брил нәшрияти башқуруватқан «хитай вә асия: тарих тәтқиқати журнили» ниң тәлипигә бинаән австралийәлик мутәхәссис том клифниң «нефт вә су: шинҗаңдики хитайлар» намлиқ китабиға баһа язған иди. Әмма мәзкур журналниң баш муһәррири, хоңкоң тәбиий пәнләр университети хитай мәдәнийити факултетиниң мудири хән шявроң униң бу мақалисидики уйғурлар дияриниң һазирқи сиясий вәзийити һәмдә лагерларниң кеңийишигә мунасивәтлик бирнәччә абзасни чиқириветиш тәклипини бәргән.

Тимосий грос буниңға қошулмайдиғанлиқини билдүрүп әсли мақалиниң толуқ нусхисини башқа җайда елан қилғандин кейин хитай һөкүмитиниң ғәрб дунясидики илим дунясиға сүзгүч селишқа урунуштәк бу қилмиши зор бәс-муназиригә сәвәб болди.

Америкадики «алий маарип қойнида» торида 20-май күни елан қилинған елзабез редден имзасидики мақалә әнә шу хил муназириниң бири. Униңда ейтилишичә, хән шявроң бу мәсилә һәққидә ғулғула қозғалғандин кейин өзиниң «бирнәччә абзасни еливетиш тәклипиниң сүзгүч салғанлиқ болмайдиғанлиқини, буниңда қисмән уқушмаслиқ болғанлиқини» алаһидә тәкитлигән. Шундақла «әгәр мениң сүзгүч селиш нийитим болған болса бу мақалини баштила рәт қилған болаттим» дегән.

Һалбуки тимосий грос бу җәрянда хән шявроңниң буниңдин бирнәччә һәптә илгири уйғурлар дияридики аталмиш «террорлуққа қарши туруш күриши» гә мунасивәтлик тәдбирләрни ақлап баш мақалә язғанлиқини байқиған. Хән шявроң мақалисидә 1990-йилидин 2016-йилиғичә болған арилиқта уйғурлар диярида изчил вәқә чиқип кәлгәнликини, 2016-йилидин 2018-йилиниң ахириғичә болған икки йил ичидә болса һечқандақ қанлиқ вәқә йүз бәрмигәнликини алаһидә мисал қилип «бу икки йил өткән әсирниң 90-йиллиридин буянқи шинҗаңниң әң тинч болған мәзгили» дәп тәриплигән. Шундақла чәтәл ахбарат саһәсини «һечқачан шинҗаңда мушу хилдики террорлуққа қарши туруш тәдбирлирини йолға қоюшниң немә үчүн зөрүр икәнликини чүшинип беқишқа интилмигән, шундақла бу тәдбирләрниң иҗабий нәтиҗилирини һечқачан тилға алмиған» дәп әйиблигән.

У мақалисидә нуқтилиқ қилип «аз сандики кишиләрниң һөрлүки» ни у җайдики хитайларниң мәвҗутлуқ һәқлири үчүн қурбан қиливетишниң тамамән йоллуқ икәнликини тәрғиб қилған. Шундақла «әң түплүк кишилик һоқуқ у җайда яшаватқанларниң өзлири вә аилә-тавабиатлириниң қорқунчтин халий яшишидур. Буниң үчүн гаһида бәзи иккиләмчи һәқләрдин вазкечишкә тоғра келиду» дейиш арқилиқ хитай һөкүмитиниң лагерларға милйонлап уйғурларни қамаш тәдбирини ақлиған.

Мақалә аптори елзабиз бу мәсилә һәққидә хән шявроң билән алақиләшкәндә у «мениң мақаләм билән тимосий гросниң мақалисини тәһрирләш ишини бир-биригә бағлашқа урунғанлиқиңиз пүтүнләй төһмәт түсини алған сүзгүч селиш қилмишидур» дегән. Шундақла өзиниң һечқачан тимосийниң мақалисигә сүзгүч селиш койида болмиғанлиқини билдүргән. Әмма тимосий грос өзиниң мақалисини рошән мәқсәттики сүзгүчкә дуч кәлгән, дәп қарайдиғанлиқини билдүргән. Австралийәдики хитайшунас мутәхәссисләрдин кәвин каррикому «бу ениқла илмий әсәргә сүзгүч селиш қилмиши» дәп көрсәткән. Бирил нәшриятиниң мәсуллиридин ясмин ләнҗ «биз бу ишта нәшриятимизниң илмий тәтқиқатқа мунасивәтлик хизмәт қаидилириниң бузулған яки бузулмиғанлиқини әстайидил тәкшүрүватимиз» дегән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт