Yüzligen alimlar xitayning Uyghurlarni basturushigha qarshi birleshme bayanat élan qildi

Muxbirimiz eziz
2018-11-27
Élxet
Pikir
Share
Print

Xitay hökümitining Uyghurlarni basturushi hemde milyonlighan Uyghurning lagérlargha qamilishi seweblik alimlarmu xitayni eyibleshke bashlidi. Nöwette herqaysi hökümetler we teshkilatlardin bashqa ilmiy tetqiqat we ma'arip sahesidiki zor bir türküm alimlarmu bu sepke qétilip, xitay hökümitining insaniyetke qarshi bu xil qilmishlirini qattiq eyiblidi. Uyghur diyari we ottura asiya tetqiqati bilen shughullinip kelgen üch yüz nechche alimning bashlamchiliqida 26-noyabir küni élan qilin'ghan kolléktip bayanatni ene shuning jümlisidin déyishke bolidu. Melum bolushiche, bu bayanatqa amérika, en'gliye, firansiye, gérmaniye, kanada, türkiye, awstraliye qatarliq nechche onlighan dölettiki alimlar, oqughuchilar we mutexessisler imza qoyghan.

Mezkur bayanatta aldi bilen lagérlarda némilerning boluwatqanliqi bayan qilinidu. Bolupmu xitay hökümitining deslep lagérlarning mewjutluqini ret qilghanliqi, kéyinche köpligen pakitlar aldida lagérlarni "Kespiy terbiyilesh mektipi" dep perdazlashqa bashlighanliqi heqqide alahide toxtilidu. Bayanatta éytilishiche, xitay döletlik téléwiziyeside bu "Mektep" lerdiki oqughuchilarning türlük bilimlerni öginiwatqanliqi, ularning "Diniy esebiylik" bilen yuqumlan'ghanliqi üchün towa qilip, xitayning siyasiy sistémisini söyüshke "Bel baghlighanliqi" teshwiq qilinmaqta iken. Emma alaqidar resim we sin matériyalliri, shuningdek guwahchilarning bayanliri bu lagérlargha qamalghanlarning achliq we insan chidighusiz psixik bésim astida yashawatqanliqi, bezilerge mejburiy yosunda rohiy késeller üchün teyyarlan'ghan dorilarning ichküziliwatqanliqi, jismaniy jaza we rohiy bésimdin köpligen kishilerning mushu lagérlarda ölüwatqanliqini körsetmekte iken.

Bayanatta Uyghurlar diyaridiki bu lagérlarning otturigha chiqishi xitay hökümitining "Bir belwagh bir yol qurulushi" bilen zich munasiwetlik ikenliki alahide tekitlinip, xitay hökümitining Uyghurlarni mezkur qurulushning ongushluq tamamlinishidiki tosalghu, dep qarawatqanliqi tilgha élinidu. Bayanatta körsitilishiche, xitay hökümitining lagérlarni kéngeytishi yene bir yaqtin xitay hökümitining "Ijtima'iy kontrolluq" méxanizmi bilenmu mas qedemde dawam qilmaqta iken. Bu méxanizmda xitay kompartiyisi öz hökümranliqini saqlap qélish üchün pütkül ahalini kommunistik idé'ologiye boyiche pikir qilidighan insanlardin qilip chiqishqa mejburlimaqta iken. Bu tedbir Uyghurlar diyarida yéngiche shekil élip, Uyghur kimliki we islam étiqadini yoqitish buninggha yéngi mezmun bolup qoshulghan. 

Bayanatta nuqtiliq qilip, xitay hökümitining bu xil "Térrorluqqa qarshi turush" bahaniside dölet zorawanliqigha qarshiliq körsitishtek tinchliq herikitini basturushigha dunya dawamliq süküt qilsa bu halning bashqa jaylardimu teqlid qilinishigha türtke bolidighanliqi éytilidu. Shuning bilen birge pütün dunyadiki hökümetler we teshkilatlarni lagérlarni tézdin taqash heqqide bayanat élan qilish, bu xil zulumgha shérik bolghuchi xitay da'irilirige we shirketlirige jaza qollinish, gérmaniye we shiwétsiyedin ülge élip Uyghur qachqunlarning siyasiy panahliq iltimasini tézleshtürüp qarap chiqish qatarliq emeliy heriketlerge dewet qilidu.

Melum bolushiche, mezkur heriketning bir qismi süpitide 26-noyabir küni washin'gton shehiride échilghan axbarat élan qilish yighinidin kéyin bu heqtiki xewerler dunyadiki asasliq chong axbarat wasitiliride köplep xewer qilin'ghan bolup, analizchilar buni Uyghurlar mesilisining dunyaning zor diqqitide boluwatqanliqining bir inkasi, dep qarimaqta iken.

Toluq bet