Хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастурушиға тәһдит амили сәвәб болмиғанлиқи алға сүрүлмәктә

Мухбиримиз әзиз
2018-08-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бастурушлирини охшаш болмиған шәкилләрдә ақлап келиши, әмма уйғурлар дуч келиватқан миллий бөһранни тәстиқлиғучи көплигән испат материяллириниң оттуриға чиқиши билән хәлқара җамаәтниң хитай-уйғур мунасивити һәққидики чүшәнчисидә бәлгилик өзгиришләр барлиққа кәлмәктә.

Әнглийәдики «дөң вақти» гезитиниң 27-авғусттики саниға бесилған бу һәқтики мақалида уйғурларниң хитай һөкүмити үчүн тәһдит әмәслики, бәлки улардики қисмән «өзгичә» әһвални хитай һөкүмити «тәһдит» дәп бекитивалғанлиқи мәхсус муһакимә қилиниду.

Мақалида көрситилишичә, манҗу миллити хитайни бойсундурғандин кейин бир қисим алимлар «хитай түркистани» дәп атиған бу районни қораллиқ ишғал қилған. Әмма 20-әсирниң алдинқи йеримида икки қетим хитайниң чаңгилидин сирғип чиқип мустәқил «шәрқий түркистан җумһурийити» ни җакарлиған. 1950-Йили хитай бу районни рәсмий йәнә бир қетим ишғал қиливалғанда бу җайдики хитайлар омуми нопусниң алтә-йәттә пирсәнтиниму игилийәлмигән. Әмма һазир бу сан омуми нопусниң йеримини тәшкил қилған.

Мақалә аптори мушу әһвалларни омумлаштуруп, йеқинқи мәзгилләрдә хитай һөкүмитиниң бу райондики «әҗнәбийчә» алаһидиликләрни йоқитип, бу районни «хитайчә» алаһидиликкә игә «садиқ район» ға айландурушқа тиришиватқанлиқини, бу сәвәбтин уйғурларниң хитайларға болған наразилиқиниң ешип барғанлиқини, 1990-йилларда, болупму 2009-йилидики «5-июл вәқәси» дә зор сүркилишниң келип чиққанлиқини, һәтта бомбилиқ һуҗум вәқәлириниңму йүз бәргәнликини баян қилиду.

Апторниң қаришичә, хитай һөкүмити уйғурлардики бу хил наразилиқниң ипадилинишигә қаттиқ бастуруш арқилиқ җаваб бәргән. Буниң билән зор көләмлик назарәт механизми вә лагер системиси барлиққа кәлгән. Әмма һәқиқәттә болса уйғурлар хитайларни патқузмаслиқ үчүн әмәс, бәлки улар дуч кәлгән реаллиққа болған қаттиқ ғәзәп сәвәблик қозғилип чиқмақта икән. Чүнки уйғурлар бу районға тохтавсиз көчүп келиватқан хитай көчмәнлиридинму намрат болуп, нөвәттә улар өзлириниң миллий кимликидин айрилиш хәвпигә дуч кәлмәктә икән. Аптор мақалисиниң ахирида хитай һөкүмитигә наразилиқниң аламәтлиригә нәштәр урушниң орниға, мушу хил наразилиққа сәвәб болғучи амиллар һәққидә обданрақ пикир қилишни тәвсийә қилиду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт