Тинч окян дөләтлириниң “хитай майиллиқи” тәдриҗий австралийәгә йөткәлмәктә

Мухбиримиз әзиз
2022.05.31
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Хитай һөкүмитиниң тинч окян районидики кеңәймичилики изчил давам қиливатқан болуп, хитай ташқи ишлар министири ваң йиниң мәзкур район дөләтлири билән болған дипломатик сөһбәтлири 30-май күни ахирлашқан. Бу җәрянда ваң йи тинч окяндики фиҗи қатарлиқ он дөләтниң рәһбәрлири билән әркин сода, сақчиларниң һәмкарлиқи вә апәтләргә ярдәм бериш қатарлиқ темилар бойичә сөһбәтләшкән. Әмма сөһбәттин кейин тинч окян дөләтлири баянат елан қилип район миқясидики сода вә бихәтәрлик мәсилисидә хитай билән һәмкарлашмайдиғанлиқини билдүргән.

Америка радийо ширкити (ABC) ниң 31-майдики хәвиридә ейтилишичә, фиҗиниң баш министири франк байнимарама (Frank Bainimarama) бу һәқтә сөз қилип: “биз өз қаришимиз тоғрисида ортақ пикиргә кәлдуқ. Тинч окяндики һәрқайси дөләтләр оттурисидики бу хил ортақ тонуш биз үчүн бәк муһим. Биз хитай билән болған мунасивитимиздә техиму мунбәт болған асасни бәрпа қилишқа тиришимиз” дегән.

Униң бу сөзлири австралийә ташқи ишлар министири пенни воң (Penny Wong) өзлириниң бихәтәрлик вә мудапиә һәмкарлиқи арқилиқ тинч окян дөләтлири билән техиму күчлүк болған “тинч окяндарчилиқ мунасивити” бәрпа қилишни арзу қилидиғанлиқини оттуриға қойғандин кейин ейтилған. У бу һәқтә қилған сөзидә “тинч окян райониниң тинчлиқи вә бихәтәрлики мушу райондики дөләтләрниң мәсулийити. Бу мәсулийәтни уларниң өзлири ада қилиши керәк. Бу мәсулийәтни башқиларниң үстигә еливелиши биһаҗәт” дегән. Шуниң билән биргә австралийәниң тинч окян дөләтлиригә йеңи “енергийә” вә “үмид” елип келидиғанлиқини, буниң йәнә мәдәнийәт вә иқтисад саһәсидики қурулушлар арқилиқму әмәлгә ашидиғанлиқини алаһидә тәкитлигән.

Бу қетимқи тинч окян дөләтлири билән болған учришиш җәрянида гуәнтанамо түрмисигә қамалған уйғурлардин бәш кишини қобул қилған палав (Palau) ниң президенти сурангел випс (Surangel Whipps) башқиларни агаһландуруп хитай билән болған иқтисадий һәмкарлиқниң ақивитини обданрақ ойлишип көрүшкә чақирған. У бу һәқтә сөз қилип: “тинч окян райони тинчлиққа вә бихәтәрликкә еһтияҗлиқ. Әмма биз буни иккинчи дуня уруши мәзгилидики әндизә бойичә башқиларниң қолидин алсақ болмайду” дегән.

Хәвәрдә ейтилишичә, бу қетим хитай һөкүмити фиҗи билән үч чоң шәртнамә имзалиған болуп, буларниң һәммисиниң иқтисадий һәмкарлиқ саһәсигә мәнсуп икәнлики ейтилиду. Хитай тәрәп бу һәқтә сөз қилип: “бу бизниң әбәдийлик пиринсипимиздур. Биз һечқачан башқа дөләтләрни һечқандақ ишларға мәҗбур қилмаймиз” дегән. Хитай ташқи ишлар министири ваң йи болса бу һәқтә тохтилип “бәзиләр бизни немә үчүн тинч окян районида бунчә актип болуп кетиватиду, дәп сораватиду. Мән шуни ейтимәнки, бу җайда әндишә қилғудәк һечнәрсә йоқ” дегән. Шуниңдәк өзлириниң африқида, асияда һәмдә латин америкасида мушуниңға охшап кетидиған шәкилдә ашу дөләтләрниң тәрәққиятиға ярдәм берип кәлгәнликини алаһидә тәкитлигән.

Һалбуки хитай һөкүмитиниң “тәрәққиятқа ярдәм бериш” намидики “қәрз дипломатийәси” ниң нурғун дөләтләрни хитайға еғир дәриҗидә беқинди қилип қоюш арқилиқ уларни хитайға һәрбий база қуруш, кан қезиш һоқуқлирини бериш, һәтта дөләт земинини кесип бериш арқилиқ қәрз төләшкә мәҗбурлаш билән мәшғул болуватқанлиқи өткән нәччә он йил мабәйнидә көп қетим ашкара болғаниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт