Җеймес девенеш: «өлүмсиз һалакәт: хитайниң заманиви қирғинчилиқи»

Мухбиримиз әзиз
2020-01-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Дуня тарихидики бирнәччә қетимлиқ зор көләмлик қирғинчилиқ һадисисидин кейин һәрқайси һөкүмәтләрниң бу хил қирғинчилиқтин сақлиниш мәҗбурийитини ада қилиши йиллардин буян тәкитлинип кәлмәктә. 20-январ күни австралийәлик анализчи җеймис девениш бу һадисә һәққидә мәхсус тохтилип, нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан паҗиәни «пәвқуладдә шәкил алған заманиви қирғинчилиқ» дәп атиди. Шундақла дуняни бу һадисигә сәл қаримаслиққа дәвәт қилди.

Аптор мақалисидә нөвәттә мәлум болуватқан һәмдә хитай компартийәси биваситә җавабкар болуши лазим болған бу «заманиви қирғинчилиқ» ниң һазирчә зор көләмлик адәм өлтүрүш дәриҗисигә көтүрүлмигәнликини, әмма тарихтики барлиқ қирғинчилиқларниң мушу шәкилдә башланғанлиқини алаһидә әскәртиду. Шуниңдәк нөвәттә уйғурлар дуч келиватқан паҗиәләрни қоғдилидиған һәқләр тоғрисидики хәлқаралиқ әһдинамиләргә һәмдә униңдики конкрет маддиларға селиштуруш арқилиқ: «бу сепи өзидин заманиви қирғинчилиқтур» дәп көрситиду.

Мақалида көрситилишичә, қирғинчилиқ һәрқачан мәлум бир милләтниң мәдәнийәт асасини вәйран қилишни өз нишанлириниң бири қилидикән.

Хитай һөкүмитиниң һазир уйғур җәмийитидә зор күч билән йоқитиватқанлиқини дәл мушу хил мәдәнийәт дуняси икән. У мақалисидә бу хил «йоқитиш» ниң өзи үрүмчигә барғандики рошән ипадилириниму әсләп өтиду.

2019-Йили сентәбирдики үрүмчи хатирисини әслигән җеймис «сақчи дөлити, дегәндә һечқандақ шәһәр үрүмчигә йәтмәйду. Бу шәһәрдә һечким чирай тонуш аппаратидин өтмәй туруп биваситә йүз метир маңалмайду» дәйду. Шундақла өзиниң һечқандақ ахбарат саһәси билән алақиси йоқ болушиға қаримай сақчиларниң тәкшүрүши, арқисиға адәм чүшүвелишниң үзүлмәслики, хитай даирилириниң охшаш соални зерикмәстин қайта-қайта сориши дегәнләрдин қутулалмиғанлиқини баян қилип: «мушуниң өзидинла йәрлик хәлқниң қандақ бесимлар ичидә һаят кәчүрүватқанлиқини көрүвелиш тәс әмәс» дәйду.

Аптор бу әһвалларниң дуняға мәлум болуватқан «қайта тәрбийәләш» намидики лагерларниң сиртидики һаят икәнликини әсләткәч, нөвәттә милйонлиған кишиләр қамилип болған лагерда немиләрниң болуватқанлиқи тоғрисида лагер шаһитлириниң көплигән вәһшийликләрдин мәлумат бәргәнликини, хитай һөкүмитиниң ташқи дунядин кәлгән екскурсийә өмәклирини алдин тәйярланған орунларға башлаш арқилиқ уларниң көзини болуватқанлиқини, аллиқачан пүткүл уйғурларниң он пирсәнти қамилип болған болсиму хитай һөкүмитиниң «террорлуққа қарши туруш» намида бу хил бастурушни техиму кеңәйтиватқанлиқини йәнә бир қетим тәкитләп өтиду.

Аптор ахирида йеңи бир мәйдан етник қирғинчилиқниң көплигән аламәтлири шунчә рошән айдиң болуватқанда австралийә һөкүмити, шуниңдәк башқа ғәрб дөләтлирини өтмүштин савақ елишқа һәмдә йеңи бир мәйдан қирғинчилиқниң йүз беришидин сақлинишқа алаһидә дәвәт қилиду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт