خىتاي دائىرىلىرى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قەدىمىي شەھەر قەشقەرنى ساياھەتچىلىكنىڭ مەركىزىگە ئايلاندۇرۇشقا تىرىشماقتا. ئەنە شۇ نۇقتىدىن ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ساياھەت تەرەققىيات يىغىنى ۋە «شىنجاڭ ياخشى جاي» نامى ئاستىدا ساياھەتنى ئىلگىرى سۈرۈش يىغىنى ئالدىنقى ھەپتىلەردە قەشقەردە ئۆتكۈزۈلدى.

تەڭرىتاغ تورىنىڭ 2023-يىلى 13-ئىيۇن خەۋىرىدە دېيىلىشىچە، خىتاي مەدەنىيەت ۋە ساياھەت مىنىستىرلىقىنىڭ كەسپىي يۇقىرى سۈپەتلىك مۇلازىمەت تۈر ئالماشتۇرۇش ۋە مەبلەغ سېلىشنى ئىلگىرى سۈرۈش خىزمەتلىرىنىڭ 33-باسقۇچى ھېسابلىنىدىغان مەدەنىيەت ۋە ساياھەت كەسپىي پائالىيىتى قەشقەردە ئۆتكۈزۈلگەن. ئىمزالانغان مەبلەغ سېلىش ۋە مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش تۈرلىرىنىڭ ئومۇمىي سوممىسى 10 مىليارد 100 مىليون يۈەندىن ئېشىپ كەتكەن. 6-ئاينىڭ 13-كۈنى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ساياھەت تەرەققىيات يىغىنى ۋە «شىنجاڭ ياخشى جاي» نامى ئاستىدا ساياھەتنى ئىلگىرى سۈرۈش يىغىنى قەشقەردە ئۆتكۈزۈلگەن بولۇپ، بۇلارغا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بەش دۆلەتتىن بولۇپ جەمئىي 600 كىشى قاتناشقان. بۇ يىل 1-ئايدىن 5-ئايغىچە، جەمئىي 162 خۇسۇسىي كارخانا ئۇيغۇر ئېلىگە كېلىپ، ھەر خىل تۈردىكى 434 تۈرنى يولغا قويغان ۋە 18 مىليارد 850 مىليون يۈەن مەبلەغ سېلىنغان.

ئۇنداقتا لاگېرلارنى قۇرۇپ، بىرقانچە مىليون ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا تۈركىي خەلقلەرنى سولىغان ۋە مەدەنىيەت ۋە دىنىي جەھەتتىن كاللا يۇيۇش ئېلىپ بارغان، ئۇيغۇر تىلىنى مائارىپتىن چەكلىگەن، ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسلامىي ئېتىقادلىرىنى چەكلەپ، ئىسلام دىنىنى خىتايچىلاشتۇرۇۋاتقان، ئۇيغۇرلارنى مەجبۇرىي ئەمگەكلەرگە سېلىۋاتقان خىتاي ھۆكۈمىتى نېمە ئۈچۈن بىردىنلا قەشقەرنى پۈتۈن خىتاي بويىچە، جۈملىدىن ئۇيغۇر ئېلى بويىچە ساياھەتچىلىك مەركىزى ۋە ئەتراپتىكى دۆلەتلەر بىلەن سودا ئالاقىلىرىنى ئېلىپ بېرىشتىكى

قەشقەردىكى بۇ يىغىنلاردا سۆز قىلغان ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ سېكرېتارى ما شىڭرۇي ئۆزلىرىنىڭ نىشانى ھەققىدە توختىلىپ: «مەدەنىيەت بىلەن ساياھەتنىڭ تەرەققىيات يۆنىلىشىنىڭ سۈپىتىدە بىر گەۋدىلىشىشتە چىڭ تۇرۇپ، مەدەنىيەتنى بېيىتىشنى ئىلگىرى سۈرۈش، ئەلا سۈپەتلىك مەدەنىيەت ۋە ساياھەت بايلىقىنى ئۆزگەرتىش ۋە ئىشلىتىشنى تېزلىتىپ، ساياھەتنى مەدەنىيەت بىلەن بىرلىكتە تەرەققىي قىلدۇرۇش كېرەك» دەپ كۆرسەتكەن ئىدى.

ئەمما، ئۇيغۇر ئېلى ۋەزىيىتىنى كۆزىتىۋاتقان ۋە بۇ رايوندىكى مەسىلىلەر ھەققىدە تەتقىقات قىلىۋاتقان ئانالىزچىلارنىڭ قارىشى تامامەن باشقىچە بولۇپ، رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلغان ئامېرىكالىق ئانتروپلوگ ۋە ئۇيغۇرشۇناس دوكتور دەررېن بايلېر ئەپەندى «خىتاينىڭ ساياھەتچىلىك ۋە مەدەنىيەتنى بېيىتىشنى ئىلگىرى سۈرۈشى ئۇيغۇر ئېلىنى تولۇق مۇستەملىكە قىلىشنىڭ يەنە بىر قورالى» دەپ باھا بەردى.

ئۇ ئۆز باھاسىنى مۇنداق ئىزاھلىدى: «ساياھەتچىلىك دۆلەتنىڭ نېمە قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىشنىڭ بىر ئۇسۇلى. ئەلۋەتتە، ساياھەتچىلەرنىڭ نېمىلەرنى كۆرەلەيدىغانلىقى، نېمىگە ئۇچرىشىدىغانلىقنى، قانداق چۈشىنىش كېرەكلىكى توغرىسىدا خىتاي ھۆكۈمىتى ناھايىتى ئىنچىكىلىك ۋە ئەستايىدىللىق بىلەن باشقۇرىدۇ. شۇڭا ئۇيغۇر ئېلىدا نۇرغۇن جايلارنىڭ قىزىل ۋەتەنپەرۋەرلىك تەشۋىقات قىلىدىغان يەرلەرگە ئايلانغانلىقىنى كۆرۈۋاتىمىز. ئۇلار (خىتاي ھۆكۈمىتى) بىر خىل ئېكولوگىيەلىك مەدەنىيەتنى ئىلگىرى سۈرمەكتە، بۇ تەبىئىي مۇھىت بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ھەمىشە بۇ گۈزەل جايلاردا ياشايدىغان، ئوتلاق ياكى بوستانلىقلاردا ياشايدىغان كىشىلەر زەربە نىشانى قىلىنىۋاتىدۇ. دۆلەت ئۇلارنىڭ زېمىنىنى تارتىۋېلىپ ساياھەتچىلەر ئۈچۈن باغچە ياساۋاتىدۇ. كىشىلەرنى ماكانلىرىدىن كۆچۈرۈپ، شەھەرلەرگە كۆچۈشكە ۋە زاۋۇتلاردا مەجبۇرىي ئىشلەشكە زورلاۋاتىدۇ. شۇڭا ساياھەتچىلىك ئۇيغۇر ئېلىنى مۇستەملىكە قىلىشنىڭ يەنە بىر قورالى».

ئۇيغۇر ئېلىدىكى لاگېرلار مەسىلىسى، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە باشقا باستۇرۇش مەسىلىلىرى تەتقىقات بويىچە تونۇلغان ئامېرىكادىكى كوممۇنىزم قۇربانلىرى خاتىرە فوندىنىڭ تەتقىقاتچىسى ئادرىيان زېنز ئەپەندى ئۇيغۇر ئېلىدىكى ساياھەتچىلىكنى كۈچەيتىشنىڭ مەدەنىيەتنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ئېلىپ بېرىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى.

ئۇ ئۆز قارىشىنى مۇنداق شەرھلىدى: «ھۆكۈمەت ساياھەتچىلىكتىن پايدىلىنىپ ئۇيغۇر ئېلىدىكى ھەممە ئىشنىڭ نورمال ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ كېلىۋاتىدۇ. ئەلۋەتتە، ئۇ نۇرغۇن خىتايلارنى ئۇيغۇر ئېلىگە ئېلىپ كېلىدۇ، بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇر ئېلىنى خىتاينىڭ مۇستەملىكىسى ياكى بىر ئۆلكىسى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاشقا تىرىشىۋاتىدۇ. كىشىلەرنى خىتاي تىلىنى ئۆگىنىشكە مەجبۇرلايدۇ، چۈنكى خىتاي ساياھەتچىلەرگە مۇلازىمەت قىلىش ئۈچۈن خىتاي تىلىنى پىششىق بىلىشى ۋە تەرەققىي قىلىشى كېرەك دەپ قارايدۇ. شۇڭا ئۇيغۇر ئېلىدىكى ساياھەتچىلىكنى مەدەنىيەتنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىش ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ئېلىپ بېرىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى».

1990-يىللاردا ۋە ئاخىرقى قېتىم 2018-يىلى ئۇيغۇر ئېلىنى، بولۇپمۇ قەشقەرنى زىيارەت قىلىپ، كۆپ كۆزىتىش نەتىجىلىرىگە ئېرىشكەن ئامېرىكالىق ئانتروپلوگ، مائارىپچى دوكتور فىلىس ۋوكاب خانىم خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ نۆۋەتتە ئۇيغۇر ئېلىدا، جۈملىدىن قەشقەر قاتارلىق جايلاردا ساياھەتچىلىكنى كەڭ راۋاجلاندۇرۇشنىڭ مەقسىتىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى يوشۇرۇش ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. ئۇ، زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ ئۆزىنىڭ 2018-يىلىدىكى زىيارەتلىرىنى مىسال بىلەن كۆرسىتىپ مۇنداق دېدى: «مېنىڭچە خىتاي ھۆكۈمىتى ساياھەتچىلىك ئارقىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى يوشۇردى. ئۇلارنىڭ بۇنداق قىلىشى ناھايىتى ئاسان. مېنىڭچە بۇ ناھايىتى ئاسان ئىش، چۈنكى يەرلىك ئاھالە ئۈستىدە شۇنداق كونترولى بار. لاگېر بار جايغا يېقىن جايغا بېرىشقا بولمايدۇ. ماڭا مەسچىتكە كىرىشكە رۇخسەت قىلىنمىدى. ئىشىكتىكى چوڭ قۇلۇپ بار ئىدى، ھېچكىمدە ئاچقۇچى يوق. بۇ، جۈمە كۈنى ئەتىگەندە، بىلىسىز. ئەلۋەتتە، كىشىلەر ناماز ئوقۇش ئۈچۈن مەسچىتكە كېلىشى كېرەك، ئەمما ھېچكىم يوق. مېنىڭچە بۇنداق قىلىش خىتاي ھۆكۈمىتى ئۈچۈن ناھايىتى تەبىئىي ئىش. ئەگەر قىلغان ئىشىڭىزنى يوشۇرماقچى بولسىڭىز ساياھەتچىلەرنى تەكلىپ قىلىپ يوشۇرىسىز، ساياھەتچىلەر پەقەت بەزى نەرسىلەرنى كۆرەلەيدۇ. بۇنداق قىلغىلى ئۇزۇن ۋاقىت بولدى. مېنىڭچە خىتاي ساياھەتچىلىك ئارقىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى يوشۇردى. ئۇلارنىڭ بۇنداق قىلىشى ناھايىتى ئاسان، چۈنكى ئۇلار ساياھەتچىلەرنىڭ نەگە بارىدىغانلىقىنى ۋە ساياھەتچىلەرنىڭ نېمىلەرنى كۆرىدىغانلىقىنى كونترول قىلالايدۇ. مېنىڭچە ساياھەتچىلىك دۇنياغا ياخشى تەرىپىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان بىر خىل ئۇسۇل. ئۇلار ساياھەتچىلەرنى ۋە ژۇرنالىستلارنى كېلىپ ناخشا ئېيتىپ ۋە ئۇسسۇل ئوينىغۇچىلارنى كۆرۈشكە تەكلىپ قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ كۆرسىتىدىغىنى ھەممەيلەن خۇشال، ھۆكۈمەت خۇشال، ساياھەتچىلەر خۇشال دېگەنلەردۇر. ئۇ يەردىكى يەرلىك خەلق بىزنى كۆرۈپ خۇشال بولۇشى مۇمكىن. لېكىن، ئۇلارنىڭ خۇشال بولۇش-بولماسلىقى ماڭا ئېنىق ئەمەس».

ئۇ ئۆزىنىڭ 2018-يىلى ئۇيغۇر ئېلىنىڭ قەشقەر قاتارلىق جايلىرىدا كۆرگەنلىرىنى ۋە تەسىراتى ھەققىدە مۇنداق دېدى: «2018-يىلى مەن ئۇيغۇر ئېلىنى كۆرگىلى باردىم. بۇ قېتىمقى كەچۈرمىشلىرىم تۇنجى قېتىم بارغان 1987-يىلدىكىگە ئوخشىمايتتى. مەن ئۇيغۇر ئېلىگە جەمئىي سەككىز قېتىم باردىم. مەن بۇ قېتىم بارغاندا ئەھۋال بەك پەرقلىق ئىدى. مەن ھەتتا 90-يىللارنىڭ بېشىدا باردىم. مەن 91-93 يىللىرى يازدا باردىم، ھەر يىلى نۇرغۇن ئىشلار ئۆزگەردى دەپ ئويلايمەن. پوزىتسىيەدە نۇرغۇن ئۆزگىرىش بولدى. بولۇپمۇ ئاخىرقى قېتىمدا نۇرغۇن نۇرغۇن ئۆزگىرىشلەر بولدى دەپ ئويلايمەن. مېھمانخانىلارغا كىرىش ئېغىزىدا، يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيول بويلىرىدا تەكشۈرۈش پونكىتى بار ئىدى. مەن تۇرغان ھەر بىر مېھمانخانىدا ئۇلار مېنىڭ رەسىمىمنى تارتتى. بىلەمسىز، پويىز بىلەن ئۈرۈمچىدىن دوستۇمنى يوقلىغىلى بارغانىدىم. پويىزدىن چۈشۈپ سىرتقا چىقىپ، دوستۇم بىلەن كۆرۈشمەكچى ئىدىم، ساقچىلار كېلىپ مېنى ئالاھىدە ئىشخانىغا ئېلىپ باردى ۋە مېنى سوراققا تارتتى. كىمنى زىيارەت قىلىسىز؟ قەيەردە تۇرىسىز؟ دېگەن سوئاللارنى سورىدى. مەن ئۇلارنىڭ زەربە بېرىش نىشانى بولدۇم. بىز كوچىلارنى ئايلىنىپ ساياھەت قىلدۇق، ئەمما ساياھەتچىلىك پەقەت ئىشىنىڭ كۆرۈنىدىغان تاشقى قىسمى. ھېچكىم سىزنى جازا لاگېرىغا ساياھەتكە ئېلىپ بارمايدۇ. ئۇلار ھەرگىز ئۇنداق قىلمايدۇ. ئەمما مەن ئىشىنىمەنكى، ھۆكۈمەت ساياھەتچىلىكنى ئۆزىنىڭ قانچىلىك ياخشى ئىكەنلىكىنى، ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ناخشا-ئۇسۇلىنى تەشۋىق قىلىشى ئارقىلىق ئۇلارنىڭ خۇشال-خۇرام ئىكەنلىكىنى تەشۋىق قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ. مەن قەشقەردىكى ئارقا كوچىغا بارغىنىمدا، بىلەمسىز، بەزى خانىم-قىزلار مېنى ئۆيىگە تەكلىپ قىلماقچى بولدى، بىر ياش ئادەم مەن بار كوچىغا كېلىپ بېشىنى لىڭشىتتى. ئۇ ناھايىتى ياخشى ئىنگلىزچە سۆزلىيەلەيتتى. ئۇ ياق، ئۆيگە كىرەلمەيسىز، ئىچىگە كىرىشكە بولمايدۇ، دېدى. بىلەمسىز، مەن كوچىغا قارىدىم، ھەممە يەردە كامېرالار بىزگە قاراپ تۇراتتى. ئەگەر ئۇلار مېنى ئۇلارنىڭ ئۆيىگە كىرىشكە رۇخسەت قىلغان بولسا، ئۇلار ئاۋارىچىلىككە ئۇچرايتتى».

خىتاي ھۆكۈمىتى 21-ئىيۇن كۈنى بولسا خىتاينىڭ قەشقەر-ئوتتۇرا، غەربىي ۋە جەنۇبىي ئاسىيا سودا يەرمەنكىسى ھەم شېنجېن خەلقئارا سودا يەرمەنكىسىنى تەڭ قەدەمدە قەشقەردە باشلىدى. خىتاي تەشۋىقات ۋاسىتىلىرى بۇ يەرمەنكە ھەققىدە گۈزەل ئۇيغۇر قىزلىرىنىڭ چىرايلىق كىيىنگەن سۈرەتلىرى بىلەن بېزەلگەن تەشۋىقاتلىرىنى كەڭ تارقاتتى. خىتاي ھۆكۈمىتى قەشقەرنىڭ تامامەن ئۆزگەرگەن، تەرەققىي قىلغان، ئۇيغۇرلارنىڭ بەختىيار ياشاۋاتقان مەنزىرىلىرىنى كۆرسىتىدىغان تەشۋىقاتلىرىنى كۈچەيتىپ قەشقەرگە تېخىمۇ كۆپ ساياھەتچىلىرىنى ۋە ئىچكىرى خىتايدىكى شىركەتلەرنى جەلپ قىلماقتا. تېخى يېقىندىلا قەشقەردە خىتاينىڭ جەنۇبىي شىنجاڭنى تەرەققىي قىلدۇرۇش يىغىنى ئېچىلغان ۋە چوڭ شىركەتلەردىن باشقا يەنە خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ جەنۇبىي ئۇيغۇر ئېلىگە، جۈملىدىن قەشقەرگە كىرىپ ئىش ئېلىپ بېرىشنى قوللاش قارا قىلىنغانىدى.

مەزكۇر خەۋەردە، 15-ئىيۇندىن 19-ئىيۇنغىچە ئۇيغۇر رايونىدىكى خىتاي تېلېگراف چەكلىك شىركىتى، ئاياللار بىرلەشمىسى، خىتاي بىرلەشمە تور خەۋەرلىشىش چەكلىك شىركىتى ۋە خىتاي خەلق بانكىسى قاتارلىق ئىدارە-ئورگانلارنىڭ ساۋەن، ئاقسۇ، ئۈرۈمچى، سانجى قاتارلىق شەھەر ۋە رايونلارغا تەشكىللەپ ئەۋەتكەن «ئۈچ ئەل خىزمىتى» (ئەل رايىنى بىلىش؛ ئەلگە نەپ يەتكۈزۈش؛ ئەلنى مايىل قىلىش) ئەترەتلىرى شۇ جايلاردىكى يەرلىك ئاھالىلەر بىلەن خىتاينىڭ «تاڭزوڭزا بايرىمى» نى كۈتۈۋالغانلىقى بايان قىلىنغان.

ئامېرىكادىكى تۇڭگان ئانالىزچى ما جۈ ئەپەندى بۇ ھەقتە ئىنكاس قايتۇرۇپ، مۇنداق دېدى: «خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ ئويۇنلىرى، ئەمەلىيەتتە ھازىر خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقى بىلەن بىر قەدەمدە ئېلىپ بېرىۋاتقان مەدەنىيەت جەھەتتىكى ئاسسىمىلياتسىيە جېڭى ياكى مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىدۇر. بۇ شۇنداقلا خىتاينىڭ ئاتالمىش ‹جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى› تەشۋىقاتىنىڭ بىر تەركىبىي قىسمى بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى يۈرگۈزۈشتىكى كونكرېت ۋاسىتىلىرىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. خىتاي بۇندىن كېيىنمۇ تاڭزوڭزا بايرىمىغا ئوخشاش پەقەت خىتايلارغا خاس بولغان مەدەنىيەت ئامىللىرىنى ھەر خىل شەكىل ۋە ئۇسۇللاردا ئۇيغۇرلار تۇرمۇشىغا سىڭدۈرۈشنى توختاتمايدۇ. خىتاي ئەزەلدىن تارىخنىڭ ھەقىقىتىنى بۇرمىلاپ، ئەمەلىيەتتىن ھالقىغان ھالدا تارىخىي رېئاللىقنى بۇرمىلاپ كۆرسەتمەكتە. ئۇلار مۇشۇ خىل ئۇسۇللار ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخ، دىنىي ئېتىقاد، ئۆرپ-ئادەت ۋە مىللىي مەدەنىيىتىنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇۋاتىدۇ. دەرۋەقە، ئۇيغۇرلار ھازىر ھەقىقەتەنمۇ ئۆزلىرىنىڭ بۇ جەھەتلەردىكى كۈچىنى ۋە تەشەببۇسكارلىقىنى يوقىتىپ قويدى. مانا بۇلار ئوچۇق-ئاشكارا شەكىلدىكى كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلىش قىلمىشىدۇر. تارىختىن بۇيانقى ئۇيغۇرلارغا ئائىت بارلىق ماددىي ۋە مەنىۋى مەدەنىيەت مىراسلىرىنى يوقىتىش ياكى ئۇنى خىتايچىلاشتۇرۇش ئۇرۇنۇشى، خىتاينىڭ نۆۋەتتە ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈۋاتقان مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.»

chinanews

خىتاينىڭ مەزكۇر خەۋىرىدە يەنە كەنت-مەھەللىلەردىكى ئۇيغۇر، قازاق قاتارلىق يەرلىك مىللەت كىشىلىرىنىڭ بىر يەرگە جەم بولۇپ، تاڭزوڭزا ياساۋاتقانلىقى، شۇنداقلا بايرام كەيپىياتىغا چۆمۈلگەنلىكىگە دائىر كۆپلىگەن ياسالما سۈرەتلەر كىرىشتۈرۈلۈپ كۆرسىتىلگەن.

ئىسرائىلىيەدە ياشايدىغان خىتاي يازغۇچى تاڭ دەنخوڭ خانىممۇ بۇ ھەقتە زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان بۇ تۈردىكى كۈلكىلىك تەشۋىقاتلىرىغا قارىتا ئەپسۇسلۇقىنى بىلدۈردى:

 «خىتاي ھۆكۈمىتى بۇرۇندىن تارتىپ خىتايدا ‹كۆپ مىللەتلىك جۇڭخۇا مىللىتى چوڭ ئائىلىسى› نى يارىتىش ئۈچۈن ئۇرۇنۇپ كەلمەكتە. نۆۋەتتە خىتاي بىر تەرەپتىن، ئۇيغۇر، تىبەت قاتارلىق ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ تارىخ مەدەنىيىتىنى يوققا چىقىرىپ، ئۆزى خالىغان شەكىلدە تارىخنى بۇرمىلاپ كۆرسىتىۋاتىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، خىتاي بۇ ئارقىلىق كېيىنكى ئەۋلادلىرىنى ئۆزلىرى ئويدۇرۇپ ياسىغان بۇ ساختا تارىخقا ئۇلارنى ئىشەندۈرمەكچى بولۇۋاتىدۇ. ئۇلار ئۇچۇر مەنبەسىنى چەكلەش، ئىدېئولوگىيە جەھەتتە قاتتىق كونترول قىلىش ئارقىلىق، خىتاي مىللەتچىلىكىنى تەرغىب قىلماقتا؛ خىتايلارنىڭ مىللىي ئىپتىخارلىق ۋە غالىبلىق تۇيغۇسىنى كۈچلەندۈرمەكتە. ھازىر خىتاي ھۆكۈمىتى خەلقئارانىڭ كۆزىنى بوياش ۋە خەلقئارادىن كېلىدىغان بېسىملاردىن قۇتۇلۇش ئۈچۈن، ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ئاسسىمىلياتسىيە ۋە مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىنىڭ سۈرئىتىنى تېزلەتمەكتە. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان، تىبەتلەرگىمۇ مۇشۇنداق سىياسىي باستۇرۇش ۋە قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈپ كەلمەكتە. ۋەھالەنكى، يېقىندىن بۇيان خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈۋاتقان قىرغىنچىلىقىنىڭ دەرىجىسى ھەممىدىن ئېغىر بولماقتا.»

 «تەڭرىتاغ تورى» نىڭ مەزكۇر خەۋىرىدە يەنە 1994-يىلى لۇشۇن مۇزېيىنىڭ خىزمەتچىلىرى ياپونىيەلىك ھىكارى ئوتانى تەرىپىدىن تۇرپان ئاستانا قەبرىستانلىقىدىن «ئوغرىلانغان» قەدىمكى ھۆججەتلەرنى رەتلەۋاتقاندا، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىن ئوت-چۆپتىن ياسالغان تاڭزوڭزا ئەۋرىشكىسىنى بايقىغانلىقى، ئۇنىڭ بۈگۈنكى تاڭزوڭزىنىڭ شەكلىگە ناھايىتى ئوخشايدىغانلىقى تىلغا ئېلىنغان.

ts.cn

ئىلگىرى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۇيغۇر فولكلورى كەسپى بويىچە ئوقۇتقۇچى بولغان، نۆۋەتتە ئامېرىكادا ياشاۋاتقان مېھرىئاي مەمتېلى خانىم بۇ ھەقتە رادىيومىزنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلدى. ئۇ خىتاينىڭ نۆۋەتتە ئۇيغۇرلارغا تاڭزوڭزا بايرىمىغا ئوخشاش بايراملارنى زورلاپ تېڭىش ئارقىلىق، ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كىملىكىنى يوقىتىش، ئۇلارنى ئاتالمىش ‹جۇڭخۇا مىللىتى› نىڭ قوينىغا سىڭدۈرۈۋېتىشنى مەقسەت قىلىۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى.

خىتاي ھۆكۈمىتى 2014-يىلىدىن بۇيان ئۇيغۇر رايونىدا «ئەل رايىنى بىلىش، ئەلگە نەپ يەتكۈزۈش ۋە ئەلنى مايىل قىلىش» دېگەن نام ئاستىدىكى ئاتالمىش «ئۈچ ئەل خىزمىتى» سىياسىتىنى يولغا قويۇپ، ئۇيغۇرلارنى كەڭ كۆلەمدە كونترول قىلىش ئىستراتېگىيەسىنى يولغا قويغان ئىدى. يۈز مىڭلىغان خىتاي كادىرلىرى «ئەل رايى خىزمىتى» دېگەن نامدا تۆۋەنگە چۈشۈرۈلۈپ، ئۇيغۇرلارنىڭ شەخسىي ھاياتىنىڭ ھەر بىر قاتلاملىرىغىچە كۆزەتچىلىككە قويۇلغان ئىدى. 2016-يىلىنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدىن باشلاپ، بۇ سىياسەتنىڭ تېخىمۇ جىددىي تۈستە ئىجرا قىلىنىشقا باشلىغانلىقى مەلۇم.

ما جۈ ئەپەندى سۆزىنىڭ ئاخىرىدا مۇنۇلارنى تەكىتلەپ ئۆتتى: «مەدەنىيەت ۋە تەرەققىيات ئىنسانىيەت جەمئىيىتىدە ئەزەلدىن مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن ئاساسىي ئېقىم. تارىختىن بۇيان ئىنسانىيەتكە ۋە مەدەنىيەتكە قارشى كۈچلەر مەلۇم مەزگىل غالىپ كەلسىمۇ، ئەمما ئاخىرىدا ھەممىسى مەغلۇپ بولغان. بۈگۈنكى كۈندە، ھەرقانداق بىر مىللەتنى ۋە ياكى مەدەنىيەتنى زورلۇق كۈچ بىلەن يوقىتىۋەتكىلى بولمايدۇ. چۈنكى مەدەنىيەت ۋە ئىرقىي جەھەتتىكى يوقىلىش ئىچكىي جەھەتتىكى قالاقلىقتىن، تەرەققىياتقا يېتىشەلمىگەنلىكتىن ۋە ھاياتىي كۈچىنىڭ ئاجىزلاپ كەتكەنلىكىدىن بولىدۇ. شۇڭا مەن ھەر بىر ئۇيغۇرنىڭ بۇ نۇقتىنى چوڭقۇر چۈشىنىپ يېتىپ، خىتاينىڭ بېسىمىغا باش ئەگمەسلىكىنى، ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيەت ئەنئەنىسىنى قەتئىي قوغدىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. ئۇلارنىڭ ھەر زامان ئۈمىدۋار ياشىشى ئۈچۈن مەدەت تىلەيمەن! »

 ئوخشىمىغان ئۇيغۇرلار

چېڭ ياڭياڭ ئانىسى ۋە باشقا ئۇرۇق-تۇغقانلىرى بىلەن تېلېفون سۆھبەتلىرى جەريانىدا ئۇيغۇرلار ھەققىدە «ئاجايىپ-غارايىپ ھېكايىلەر» نى ئاڭلىغان. ئەمما شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئېلان قىلغان دوكلاتتىكى «ئۇيغۇرلار ۋە باشقا تۈركىي تىللىق مۇسۇلمانلار دۇچ كېلىۋاتقان مۇئامىلە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتلەر بولۇشى مۇمكىن» دېگەن قۇرلارنى ئوقۇغان. ئەنە شۇ ۋاقىتلاردا ئۇ  دەررېن بايلېر (Darren Byler) نىڭ دوكتورلۇق دىسسېرتاتسىيەسى ئاساسىدا تەييارلانغان «تېررورلۇق كاپىتالىزمى: ئۇيغۇرلاردىكى مەھرۇملۇق ۋە خىتاي شەھىرىدىكى ئەركەكلىك» ناملىق ئەسەرنى ئۇچرىتىپ قالىدۇ. بۇ كىتابنى ئوقۇش جەريانىدا دەررېن بايلېر ئىنگلىزچىغا تەرجىمە قىلغان «چوڭ شەھەر» (ئىنگلىزچىغا «ئارقا كوچىلار» دېگەن نامدا تەرجىمە قىلىنغان) ناملىق رومان بىلەن تونۇشۇپ چىقىدۇ. ئەمما بۇ ئەسەرلەردە ئوخشىمىغان ئۇسلۇبتا تەسۋىرلەنگەن ئۇيغۇرلار ھەمدە ئۇيغۇر جەمئىيىتى توغرىسىدىكى بايانلار ئۇنىڭ كۆز ئۆڭىدە ئۇيغۇرلار ھەققىدە ئانىسىدىن ئاڭلىغانلىرى بىلەن پۈتۈنلەي قارىمۇ-قارشى بولغان بىر مەنزىرىنى نامايان قىلىدۇ. ئۇ بۇ ھەقتىكى رادىئو زىيارىتىمىز جەريانىدا بۇ توغرىسىدا توختىلىپ مۇنداق دېدى.

«مەن خىتاينىڭ ئوتتۇرا قىسمىدىكى ئوتتۇراھال بىر شەھەردە تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان. ئائىلەم بەكمۇ تىپىك بولغان خىتاي ئائىلىسى بولۇپ، ئانام باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچىسى ئىدى. شۇڭا مەن چوڭ بولغان 90-يىللاردا بىز تۇرغان شەھەردە خىتايلاردىن باشقا مىللەتنى، بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارنى كۆرۈپ باقمىغان ئىدىم. ئانامنىڭ خىتايلاردىن ئۆزگىچە چىراي ئالاھىدىلىكى تۈپەيلىدىن دوستلىرى دائىم ئۇنى <ئۇيغۇرغا بەك ئوخشايدۇ> دەپ ماختىشاتتى. ئاناممۇ بۇنىڭدىن بەك پەخىرلىنەتتى. مەن ئەڭ دەسلەپ ئۇيغۇرلار ھەققىدە ئاڭلىغان گەپلەر شۇ ئىدى. ئانام كېيىنچە شەھەر مەركىزىدىكى ئاپتوبۇس بېكىتىدە بىر نەچچە ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىنى كۆرگەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ چەتئەللىكلەرگە بەكمۇ ئوخشايدىغانلىقىنى ھەيرانلىق ئىچىدە سۆزلەپ بەرگەن. ئەمما كېيىنچە ئۇيغۇرلار ھەققىدە بىر قاتار سەلبىي پاراڭلار ئوتتۇرىغا چىقىشقا باشلىدى. تېلېۋىزورلاردىمۇ بۇ ھەقتىكى پروگراممىلار كۆپلەپ ئورۇن ئېلىشقا باشلىدى. شۇنداق بولغانلىقى ئۈچۈن ئانامنىڭ ۋە ئۇنىڭ تونۇش-بىلىشلىرىنىڭ ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى چۈشەنچىلىرى پۈتۈنلەي رادىيو-تېلېۋىزورلاردىكى ئۇيغۇرلار ھەققىدە بېرىلگەن ئۇچۇرلارنى ئاساس قىلغان.»

ئەنە شۇ خىل قارىمۇ-قارشى تەسۋىرلەر ئارىسىدا گاڭگىراپ قالغان چېڭ ياڭياڭ بىر قېتىملىق تاسادىپىي پۇرسەتتە دەررېن بايلېرنىڭ ئۇيغۇر دىيارى ھەققىدىكى «تېررورلۇق كاپىتالىزمى» ناملىق ئەسىرىنى ئۇچرىتىپ قالغان. بۇ كىتابتىكى تەسۋىرلەر خىتاي ئوقۇرمەنلىرىنىڭ ئېڭىغا ئورناپ كەتكەن ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى ئومۇمى چۈشەنچىنى ئىنكار قىلىدىغانلىقى، شۇنداقلا ئۇيغۇرلارنىڭ نىداسىنى ھەمدە ئۇيغۇر دىيارىدا نېمىلەرنىڭ بولۇۋاتقانلىقىنى مەركىزىي ئورۇنغا قويغانلىقى ئۈچۈن ئۇ بۇنىڭغا قىزىقىپ قالغان. ئارقىدىنلا دەررېن بايلېرنىڭ ئۇيغۇر يازغۇچى پەرھات تۇرسۇننىڭ «چوڭ شەھەر» ناملىق رومانىنى تەرجىمە قىلغانلىقىنى، ئەمما ئاپتورنىڭ ئاللىقاچان تۈرمىگە قامىلىپ كەتكەنلىكىنى بىلگەن چېڭ ياڭياڭنىڭ بۇ ئەسەرلەرگە بولغان قىزىقىشى تېخىمۇ ئاشقان. بولۇپمۇ پەرھات تۇرسۇننىڭ راف ئېللىسون (Ralph Ellison)، فرانز كافكا (Franz Kafka)، ج. م. كوتزىي (J. M. Coetzee)، ئالبېرت كامۇ (Albert Camus) قاتارلىق دۇنياۋى يازغۇچىلارنىڭ چوڭقۇر تەسىرىدە بۇ روماننى يېزىپ چىققانلىقى ئۇنى بەكمۇ ھەيران قالدۇرغان. يەنە كېلىپ ئۇيغۇر جەمئىيىتى باشتىن كەچۈرۈۋاتقان ھەمدە ئاللىقاچان ئىنسان قېلىپىدىن چىققان مۇئامىلە، ئاپتورنىڭ قولغا ئېلىنىپ 16يىللىق قاماققا ھۆكۈم قىلىنىشى ئۇنى بەكمۇ چۆچۈتكەن. ئۇ بۇ ھەقتە سۆز بولغاندا مۇنداق دېدى.

«مەن زەررىچە فىزىكىسى كەسپىدە ئوقۇغانلىقىم ئۈچۈن ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدە پەن-تېخنىكا ۋاسىتىلىرىنىڭ قانداق رول ئويناۋاتقانلىقى مېنى بەكلا قىزىقتۇردى. چۈنكى شىنجاڭ رايونىدىكى يۇقىرى پەن-تېخنىكا ۋاسىتىلىرىگە تايانغان نازارەت دۆلىتى ۋە ساقچى دۆلىتى دەل مۇشۇ ئارقا كۆرۈنۈش ئاستىدا بارلىققا كەلگەن. قارىسام بۇ ئەھۋال دەررېن بايلېرنىڭ <لاگېرلاردا> ناملىق ئەسىرىدە خېلى تەپسىلىي بايان قىلىنىپتۇ. ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي پەرھات تۇرسۇننىڭ مۇشۇنىڭغا ئوخشاپ كېتىدىغان جەمئىيەت تەسۋىرى باش تېما بولغان رومانى ئىنگلىزچە نەشر قىلىندى. شۇنىڭ بىلەن بىرگە مەن پەرھات تۇرسۇننىڭ ئىنگلىزچىغا تەرجىمە قىلىنغان بەزى شېئىرلىرىنى ئوقۇدۇم. پەرھاتنىڭ ئەسەرلىرىنى ئوقۇغانسېرى <ۋاي توۋا، بۇ ئۇنىڭغا نەدىن كەلگەن تالانت؟>دەپ ھەيران قالىسىز. چۈنكى ئۇ كەم تېپىلىدىغان مۇتەپەككۇر ۋە يازغۇچى، دېگەن نامغا مۇۋاپىق.  قارىماققا ئۇنىڭ بۇ رومانى بەكلا قىسقا ۋە ئاددىي ئۇسلۇبتا يېزىلغاندەك كۆرۈنىدۇ، يەنە كېلىپ ئۇنىڭدا بەك كۆپ ۋەقەلىكمۇ يوق. ئەمما بۇ رومانغا جەملەنگەن تۇيغۇلار ۋە ئۇ يەتكۈزگەن تارىخ كىشىنىڭ ئەقلىنى لال قىلىدۇ. شۇنداقلا بۇ رومان ئۇنىڭ باشقا شېئىرلىرىدىن تىل ۋە ئوبراز شەكلى جەھەتتىنمۇ روشەن پەرقلىنىدۇ.»

«زۇلۇمنىڭ جاۋابكارلىرى كوممۇنىزم بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ!»

دوكتور چېڭ ياڭياڭنىڭ قارىشىچە، پەرھات تۇرسۇننىڭ «چوڭ شەھەر» ناملىق رومانىدا تەسۋىرلەنگەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ دېتاللىرى دەررېن بايلېرنىڭ «تېررورلۇق كاپىتالىزمى» ناملىق ئەسىرىدە ئىلمىي تەتقىقات شەكلىدە بايان قىلىنغان. بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئېتنوگرافىيە ۋە نەزەرىيە بىرلەشكەن يوسۇندا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى كۈچىيىپ مېڭىۋاتقان زۇلۇملىرىنى جانلىق بايان قىلىپ بېرىشى ئۆز نۆۋىتىدە «ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمانلارنىڭ باستۇرۇشقا دۇچار بولۇشى خۇداسىز كوممۇنىستلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ مەھسۇلى» دېگەن نەزەرىيەنى رەت قىلىدۇ.

ئاپتورنىڭ قارىشىچە، ئۇيغۇرلارنىڭ دەرد-پىغانى ئۇزۇنغا سوزۇلغان مۇستەملىكىچىلىك خاراكتېردىكى مەھرۇم قالدۇرۇش سىياسىتى ۋە كاپىتالىستىك شەكىلدىكى ئېكسپىلاتاتسىيەنىڭ مەھسۇلىدۇر. بولۇپمۇ خىتاي دۆلىتىنىڭ «11-سېنتەبىر ۋەقەسى» دىن كېيىنكى تېررورلۇققا قارشى دۇنياۋى ئۇرۇشنى سۇيىئىستېمال قىلىشى ھەمدە ئۇيغۇر دىيارىدا «مۇستەملىكىچىلىك خاراكتېردىكى كاپىتالىستىك چېگرا رايون» بەرپا قىلىپ «دۆلەت كاپىتالى»، سىياسىي بىلەن تېخنىكا بىرلەشكەن نازارەت ھەمدە مەجبۇرىي ئەمگەكنى ئوتتۇرىغا چىقىرىشى خىتاينىڭ ماھىيەتتە «تېررورلۇق بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان كاپىتالىستىك دۆلەت ئىكەنلىكى» دەك خاراكتېرىنى بەلگىلىگەن. بۇ ھەقتە سۆز بولغاندا چېڭ ياڭياڭ مۇنداق دەيدۇ. 

«ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىگە مەنسۇپ كۆپلىگەن ساھەلەر بويىچە ئىشلەش جەريانىدا كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكىگە دائىر مەسىلىلەر بۇ نۇقتىدا بەكرەك ئەكس ئېتىدىغانلىقىنى بايقىدىم. بولۇپمۇ ئامېرىكا تەۋەسىدىكى سىياسىي قاتلامدا خىتاينىڭ سىياسىي تۈزۈلمىسى ئاشۇ خىل شەكىلدە بولغانلىقى ئۈچۈنلا ئۇيغۇرلار مۇشۇنداق دەپسەندىچىلىككە ئۇچراۋاتقاندەك بىر تۇيغۇ يېتەكچى ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. <تېررورلۇق كاپىتالىزمى> ناملىق ئەسەردە بولسا بۇ خىل قاراش كەسكىن رەت قىلىنىپ، شىنجاڭدىكى زۇلۇم ۋە ئېكسپىلاتاتسىيەنىڭ كۆپ خىل سىياسەتلەر ۋە پەن-تېخنىكا بىلەن پاراللېل يوسۇندا مەۋجۇت بولۇۋاتقانلىقى، بۇنىڭ دۇنيادىكى باشقا مۇستەملىكىچىلىك قۇرۇلمىلارغا ئوخشاش شىنجاڭدا نەق مۇشۇ مىنۇتلاردا يۈز بېرىۋاتقانلىقى، بۇنىڭ ھازىر خىتاي چېگراسىدىن ھالقىپ دۇنياۋى سىستېمىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ قالغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. قارايدىغان بولساق شىنجاڭدىكى زۇلۇملارغا چېتىشلىق بولغان نۆۋەتتىكى دۇنياۋى كاپىتال، خىتاي بىلەن بولىدىغان سودا ۋە مال ئالماشتۇرۇش دېگەن ساھەلەرگە غەرب دۇنياسىمۇ بىۋاسىتە ھالدا شېرىك بولۇۋاتىدۇ. ئۇلار بۇنىڭدىن مەنپەئەتلىنىش ھېسابىغا شىنجاڭدىكى ئېكسپىلاتاتسىيەگە ئىشتىراك قىلىۋاتىدۇ.»

چېڭ ياڭياڭنىڭ قارىشىچە، غەرب دۇنياسى مۇستەملىكىچىلىك ھەققىدە سۆز بولغاندا ھەرقاچان خىتاينى دىققەتتىن ساقىت قىلىۋېتىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى بولسا بۇ نۇقتىدىن ئەپچىللىك بىلەن پايدىلىنىپ ئۆزلىرىنىڭ قەدىمدىن بۇيان دۇنيا مەدەنىيىتىنىڭ مەركىزى بولغانلىقى، مەدەنىيەت جەھەتتە غەرب دۇنياسىدىن پەرق قىلىدىغانلىقى، تارىختا جاھانگىرلارنىڭ ئۆزلىرىنى قانداق بويسۇندۇرغانلىقى ۋە ئېكسپىلاتاتسىيە قىلغانلىقى، ئۆزلىرىنىڭ ئۇزۇن مەزگىل جاھانگىرلارنىڭ ھۇجۇم ئوبيېكتى بولغان بولسىمۇ ئۆزلىرىنىڭ ھېچكىمگە ھۇجۇم قىلىپ باقمىغانلىقى دېگەنلەرنى كۆپلەپ بازارغا سېلىپ، ئۆزلىرىنىڭ «خىتايچە ئالاھىدىلىككە ئىگە سوتسىيالىزم» قۇرۇۋاتقانلىقىنى تەشۋىق قىلىپ كەلگەن. دەررېن بايلېر رەت قىلغان «خۇداسىز ھاكىمىيەتنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان زۇلۇملارنىڭ يېگانە مەنبەسى» دېگەن بۇ قاراش پەرھات تۇرسۇننىڭ «چوڭ شەھەر» ناملىق رومانىدا ئەدەبىي شەكىلدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان.

پەرھات تۇرسۇنمۇ ئۆز ئەسىرىدە ۋاسىتىلىك ھالدا ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان مەھرۇم قالدۇرۇش سىياسىتى، يەرشارىلىشىش، ئىرقچىلىق ۋە كاپىتالىزم ئامىللىرىنى يۇغۇرۇپ، بۇلارنى ئۆتمۈش خاتىرىسى شەكلىدە بايان قىلىدۇ. ئاپتورنىڭ قەلىمى ئاستىدىكى نامسىز باش قەھرىمان ئۆزىنىڭ ھاياتى ۋە ئەتراپىدىكى دۇنيا ھەققىدە ئۆتكەن زامان شەكلىدە پاراڭ قىلىش ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ يىراق ئۆتمۈشىدىن تارتىپ مەۋجۇت بولۇۋاتقان سىياسىي زۇلۇملارنىڭ پەردىسىنى ئاچىدۇ. 

 (داۋامى بار)

قاسىمجان ئابدۇرېھىم قەشقەر 1979-يىلى قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان. 2006-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرۈپ، ئۈرۈمچىدە «ئاتلان» تىل تەربىيەلەش مەركىزىنى قۇرغان. 2017-يىلى ئامېرىكاغا كېلىپ، 2019-يىلىدىن بۇيان «ئامېرىكا ئاۋازى» رادىيوسىدا مۇخبىر بولۇپ ئىشلىمەكتە.

يۇقىرىقى ئاۋاز ئۇلىنىشتىن تەپسىلاتىنى ئاڭلىغايسىز.

د ئۇ ق نىڭ ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ پايتەختلىرىدە ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى كەڭ دائىرىدە تونۇتۇش پروگراممىسىنىڭ روھىغا بىنائەن، 19-ئىيۇن چېخىيە پايتەختى پراگادا «ئىرقىي قىرغىنچىلىق كۆرگەزمىسى» باشلانغان ئىدى. 20-ئىيۇن كۈنى د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى پراگاغا يېتىپ كېلىپ، 2021-يىلى 3-ئىيۇن كۈنى ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى ئېتىراپ قىلغان چېخىيە پارلامېنتىدا ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك بىر يۈرۈش پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارغان.

پراگادىن زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلغان دولقۇن ئەيسا ئەپەندىنىڭ رادىيومىزغا بىلدۈرۈشىچە، ئۇلار ئىككى كۈندىن بۇيان چېخىيە پارلامېنتىنىڭ بىر قىسىم ئەزالىرى بىلەن ئۇچرىشىپ، ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى چېخىيە ئاۋام پالاتاسىدىمۇ قوبۇل قىلدۇرۇش ھەمدە چېخىيە ھۆكۈمىتىنى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ھەرىكەتكە ئۆتكۈزۈشنىڭ يوللىرىنى ئىزدەش توغرىسىدا مۇھىم مۇزاكىرىلەردە بولغان. ئۇلار يەنە چېخىيە پارلامېنتىدا «ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسى» نى قۇرۇشنىڭ چارىلىرى ئۈستىدە ئىزدەنگەن.

پايتەخت پراگادا 19-ئىيۇن باشلىنىپ 21-ئىيۇن ئاخىرلىشىدىغان «ئىرقىي قىرغىنچىلىق كۆرگەزمىسى» پائالىيىتىمۇ نەتىجىلىك ئۆتكەن. كۆرگەزمىگە «شىنجاڭ ساقچى ھۆججەتلىرى» دە ئارخىپلىرى ئاشكارىلانغان ئۇيغۇر تۇتقۇنلارنىڭ سۈرەتلىرى قويۇلغان ئىدى. پائالىيەت ئىشتىراكچىلىرىدىن د ئۇ ق ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن ئەپەندىنىڭ بايان قىلىشىچە، 3 كۈندىن بۇيان كۆپلىگەن پراگالىقلار ۋە ساياھەت ئۈچۈن كەلگەن چەت ئەللىكلەر بۇ كۆرگەزمىلەرنى كۆرگەن. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى 21-ئەسىردە مىللەت سۈپىتىدە ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىۋاتقان ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن ھېسداشلىقلىرىنى ئىپادە قىلىش بىلەن بىرگە، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ مۇتتەھەملىكى، زوراۋانلىقلىرىغا بولغان نارازىلىقلىرىنىمۇ بىلدۈرۈشكەن.

RFA/Ekrem

د ئۇ ق نىڭ پروگرامما يېتەكچىسى ۋە باياناتچىسى زۇمرەتئاي ئەركىن پراگادىن زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلغاندا، 3 كۈن داۋاملاشقان چېخىيەدىكى پائالىيەتلەرنىڭ ئومۇمەن مۇۋەپپەقىيەتلىك ئاخىرلاشقانلىقىنى تىلغا ئالدى. ئۇنىڭ بىلدۈرۈشىچە، د ئۇ ق ۋەكىللىرى چېخىيەدە رەسىم كۆرگەزمىسى ئارقىلىق ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنى چېخىيە خەلقىگە بىلدۈرۈپلا قالماي، چېخىيە پارلامېنتىدىمۇ مۇھىم ئۇچرىشىشلارنى ئۆتكۈزۈپ، ئۇيغۇرلار مەسىلىسىنى دىققەت تارتىدىغان بىر تېما ھالىغا كەلتۈرگەن. ئۇلار يەنە بۇ يىلنىڭ ئاخىرىغىچە چېخىيە پارلامېنتى بىلەن ھەمكارلىشىپ ئېلىپ بارىدىغان ئۇيغۇرلارغا مۇناسىۋەتلىك پائالىيەتلەرنىڭ پروگراممىلىرىنى بەزى پارلامېنت ئەزالىرى بىلەن ئورتاق مۇزاكىرە قىلغان. زۇمرەتئاينىڭ ئەسكەرتىشىچە، 20-ئىيۇن كۈنى ئامېرىكانىڭ چېخىيەدىكى ئەلچىخانىسى دىپلوماتلار ئۈچۈن بىر مۇراسىم ئۇيۇشتۇرغان بولۇپ، پائالىيەتتە د ئۇ ق ۋەكىللىرىگە ئۇيغۇرلار مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇش پۇرسەتلىرى تۇغۇلغان.

مەلۇم بولۇشىچە، بۇ يىل 10-ئايدا چېخىيە پارلامېنتىدا ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى توغرىسىدا يەنە بىرقېتىم گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنىنى ئۆتكۈزۈلىدىكەن.

تۈرك ئاخباراتلىرىدا پەلەستىن پرېزىدېنتى مەھمۇد ئابباسنىڭ ئۇيغۇرلار توغرىسىدىكى بۇ باياناتىغا قارىتا تۈرلۈك ئىنكاسلار قوزغالماقتا. تۈركىيەدىكى ئەڭ چوڭ ئۆكتىچى پارتىيەلەردىن بىرى ھېسابلىنىدىغان مىللەتچى ھەرىكەت پارتىيەسىنىڭ رەئىسى دەۋلەت باغچەلى 6-ئاينىڭ 20-كۈنى تۈركىيە پارلامېنتىدا ئۆتكۈزۈلگەن پارتىيە يىغىنىدا سۆز قىلىپ، مەھمۇد ئابباسنى قاتتىق تەنقىد قىلغان. ئۇ، مۇنداق دېگەن: «پەلەستىن پرېزىدېنتى مەھمۇد ئابباس 6-ئاينىڭ 13-كۈنى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيەتىگە زىيارەت ئېلىپ بېرىپتۇ. بۇ زىيارەت جەريانىدا، ئۇنىڭ ئۇيغۇرلار توغرىسىدا ئېيتقانلىرى بىزنى ئەندىشىگە سالماقتا. مەھمۇد ئابباس بېيجىڭدا خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ بىلەن ئۇچراشقاندا، ئادەمنىڭ قاتتىق غەزىپىنى قوزغايدىغان سۆزلەرنى قىلىپتۇ. ئۇ، ‹بەزىلەر ئوتتۇرىغا قويۇۋاتقان شىنجاڭ مەسىلىسى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى خىتاينىڭ تېررورلۇققا، ئاشقۇنلۇققا ۋە بۆلگۈنچىلىككە قارشى كۈرىشىدۇر. پەلەستىن ھەر دائىم خىتايغا ئىشىنىدۇ، ئىسرائىلىيە بىلەن پەلەستىن ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇشتا خىتاينىڭ كېلىشتۈرگۈچى بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ› دېگەن. بۇ سۆزلەرنى دېيىشكە مەھمۇد ئابباسنىڭ ۋىجدانى چىداپتۇ! ؟ »

AFP

دەۋلەت باغچەلى يەنە مۇنداق دېگەن: «بىز پەلەستىننى قوللىغانسېرى، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ھەقىقىي ئىچ يۈزىنى كۆرسىتىۋاتىدۇ. ئۇنىڭ بۇ باياناتىدىن مەھمۇد ئابباسنىڭ زادى نېمىنىڭ ھەقىقىي تېررورلۇق ئىكەنلىكىنىمۇ بىلمەيدىغانلىقى چىقىپ تۇرىدۇ. تۈركىيە ھەر دائىم مەزلۇم پەلەستىنلىكلەرنىڭ يېنىدا تۇتۇپ كەلدى، بىز ھەر ۋاقىت ھېچ ئىككىلەنمەستىن پەلەستىن دەۋاسىنى قوللاپ كەلدۇق. شۇڭا بىز مەھمۇد ئابباسنىڭ بۇ باياناتىنى قاتتىق ئەيىبلەيمىز! «

تۈركىيەدىكى مىللەتچى ھەرىكەت پارتىيەسى قۇرۇلۇشىدىن تارتىپ تۈرك مىللەتچىلىكىنى ئۆزىنىڭ مۇھىم ئىدېئولوگىيە ئاساسى قىلىپ كەلگەن پارتىيە بولسىمۇ، ئەمما خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا يۈرگۈزۈۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقى ۋە جازا لاگېرلىرى مەسىلىسىدە ئىزچىل ھالدا سۈكۈتتە تۇرۇپ كەلگەن ئىدى. بولۇپمۇ بۇ پارتىيە 2018-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ھاكىمىيەت بېشىدىكى ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيەسى بىلەن ئىتتىپاق تۈزگەندىن بۇيان، ئۇيغۇر مەسىلىسىدە ھېچقانداق سادا چىقارماي كەلگەن ئىدى. ھەتتا بۇ پارتىيە ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىدىكى ئىپادىسىنى ئەيىبلىگەن باشقا سىياسىي پارتىيە-گۇرۇھلارغا ھۇجۇم قىلىپ، تۈركىيەدە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ قايتا كۈنتەرتىپكە كېلىشى «بىر غەرەزلىك پىلان» دەپ قاقشىغان ئىدى.

6 يىلدىن بۇيان ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى توغرىلىق سۈكۈتتە تۇرۇپ كەلگەن مىللەتچى ھەرىكەت پارتىيەسى ۋە ئۇنىڭ رەئىسى دەۋلەت باغچەلىنىڭ بۇ باياناتىنى قانداق چۈشىنىش كېرەك؟ دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى بۇ ھەقتىكى سوئالىمىزغا جاۋاب بېرىپ، «مەيلى قانداق بولمىسۇن، دەۋلەت باغچەلىنىڭ پەلەستىن پرېزىدېنتى مەھمۇد ئابباسنىڭ خىتايدا قىلغان سۆزلىرىگە قاتتىق ئىنكاس قايتۇرۇشى، زور ئەھمىيەتكە ئىگە» دېدى.

ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى دوكتور ئۆمەر قۇل ئەپەندى بۇ ھەقتىكى كۆز قارىشىنى بايان قىلىپ، مۇنداق دېدى: «مىللەتچى ھەرىكەت پارتىيەسىنىڭ رەئىسى دەۋلەت باغچەلى، تۈركىيە پارلامېنتىدىكى يىغىنىدا مەھمۇد ئابباسنىڭ خىتايدا شەرقىي تۈركىستان توغرىسىدا دېگەن سۆزلىرىگە قاتتىق ئىنكاس قايتۇرغان. تۈرك خەلقى باغچەلىدىن بۇنداق بىر قاتتىق ئىنكاس چىقىدىغانلىقىنى كۈتمىگەن ئىدى. مەن ئۇنىڭ بۇ ئىنكاسىنى بۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ، شۇنداقلا ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنىڭ تۈركىيەدە ئوچۇق-ئاشكارا ئوتتۇرىغا قويۇلىدىغانلىقىنىڭ بىر بېشارىتى دەپ قارايمەن. چۈنكى مىللەتچى ھەرىكەت پارتىيەسى تۈركىي مىللەتلەرگە كۆڭۈل بۆلىدىغان بىر سىياسىي پارتىيە، يەنە كېلىپ ئۇلار ھاكىمىيەت بېشىدىكى ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيەسى بىلەنمۇ ئىتتىپاقداش.»

زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلغان د ئۇ ق رەئىسى دولقۇن ئەيسا ئەپەندى، بۇنىڭدىن كېيىن تۈركىيە ھۆكۈمىتىنىڭمۇ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى مەسىلىسىدە تېگىشلىك ئاۋاز چىقىرىشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

مىللەتچى ھەرىكەت پارتىيەسى 1969-يىلى 2-ئاينىڭ 9-كۈنى ئالپئارسلان تۈركەش تەرىپىدىن قۇرۇلغان. دەۋلەت باغچەلى 1997-يىلىدىن بۇيان مەزكۇر پارتىيەنىڭ رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتەپ كەلمەكتە.