مۇشۇ ئاينىڭ 5-كۈنى ئامېرىكا، گېرمانىيە، گوللاندىيە ۋە تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى نامايىش ۋە يىغىنلارنى ئۇيۇشتۇرۇپ، 1990-يىلى ئاقتۇ ناھىيەسىدە يۈز بەرگەن بارىن قوزغىلىڭىنىڭ 36 يىللىقىنى خاتىرىلىدى.

تۈركىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن پائالىيەتتە زەينىدىن يۈسۈپنىڭ ئەينى چاغدىكى دوست ۋە سەپداشلىرىدىن ئابدۇقادىر ياپچان، شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكىنىڭ رەئىسى ئالىمجان بۇغدا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى مۇئاۋىن رەئىسى ئابدۇرېشىت ئابدۇلھەمىد قاتارلىق تەشكىلات رەھبەرلىرى سۆز قىلىپ، بارىن ئىنقىلابىنىڭ تارىخىي رولى ۋە ئەھمىيىتىنى تەكىتلىدى.

خىتاي ھاكىمىيىتىگە قارشى بۇ قوزغىلاڭنىڭ دەسلەپكى كۈنىدە، سانى 200 ئەتراپىدا بولغان زەينىدىن يۈسۈپ ۋە سەپداشلىرى خىتاينىڭ ۋەزىپىدىكى 500 گە يېقىن قوراللىق كۈچى بىلەن ئېلىشىپ، بارىن يېزىلىق ھۆكۈمەتنى قولىغا چۈشۈرگەن. ئەتىسى خىتاينىڭ 15 مىڭ كىشىلىك قوشۇنى تانكا ۋە ئۇرۇش ئايروپىلانلىرى بىلەن يېتىپ كېلىپ، ئۇرۇش يەتتە كۈن داۋاملاشقان. بۇ جەرياندا زەينىدىن ۋە سەپداشلىرى يېزىلىق ھۆكۈمەتنى ئىككى كۈن كونترول قىلىپ تۇرالىغان ئىدى. بارىن ئىنقىلابچىلىرىنىڭ بۇ جاسارىتى ۋە ماھارىتى ئەينى چاغدا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى ھاياجانغا سالغان ۋە ئۈمىد بېغىشلىغان، شۇنىڭ بىلەن بىرگە خەلقئارادىمۇ مەلۇم دەرىجىدە تونۇلۇپ، ئۇيغۇر داۋاسىنىڭ خەلقئارالىشىشىنىڭ دەسلەپكى قەدەملىرى بېسىلغان ئىدى.

دۇكىنىغا ھاراق سالمىغانلىقى ئۈچۈن تۇتۇلغان ئەخمەت مەمەت ئىز-دېرەكسىز غايىپ بولغان

ئۈرۈمچى سايباغ رايونىدىكى «دەريا تاللا بازىرى»نىڭ ساھىبى ئەخمەت مەمەت، دۇكىنىغا ھاراق سالمىغانلىقى ئۈچۈن 2023-يىلىنىڭ بېشىدا بازار باشقۇرۇش ۋە ساقچى خادىملىرى تەرىپىدىن بىر قانچە قېتىم سوراق قىلىنغان ۋە ئاخىرقى قېتىم، يەنى 2023-يىلى ئىيۇل ئېيىدا دۇكىنىدىن تۇتۇپ كېتىلگەن پېتى ئىز-دېرىكى بولمىغان.

بۇ يىل 44 ياشقا كىرگەن ئەخمەت مەمەت ئۈچ پەرزەنتنىڭ ئاتىسى بولۇپ، 2002-يىلى ھەربىي سەپتىن قايتقاندىن كېيىن، بىر مەزگىل تاشيول ئىدارىسىنىڭ شوپۇرلۇق خىزمىتىنى قىلغان، 2014-يىلىدىن كېيىن يېمەك-ئىچمەك سودىسى بىلەن شۇغۇللانغان.

ئەخمەت مەمەتنىڭ چەت ئەلدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىدىن بىرىنىڭ رادىيومىزغا ئاشكارىلىشىچە، ئۇ 2019-يىلى ناماز ئوقۇغانلىقى ئۈچۈن تۇتقۇن قىلىنىپ، لاگېردا بىر يىل يېتىپ چىققان. 2023-يىلدىكىسى ئۇنىڭ ئىككىنچى قېتىم تۇتۇلۇشى بولۇپ، ئائىلىسى ئۈچ يىلدىن بۇيان ھېچقانداق ئۇچۇرغا ئېرىشەلمىگەن.

بىز ئەخمەت مەمەتنىڭ ئىز-دېرىكىنى ئېلىش ئۈچۈن ئۈرۈمچىدىكى ئالاقىدار ساقچىلارغا تېلېفون قىلدۇق. ساقچىلار ئەخمەت مەمەتنىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكىنى دەلىللىدى، ئەمما نەدە تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقى ياكى جازا ئۆتەۋاتقانلىقى ھەققىدە مەلۇمات بەرمىدى.

ئەخمەت مەمەتنىڭ مەزكۇر تۇغقىنىنىڭ دېيىشىچە، دائىرىلەر ئۇنىڭ دۇكىنىغا ھاراق سالماسلىقىنى ئىلگىرىكى بىر يىللىق «تەربىيەلەش»تە ئۆزگەرمىگەنلىكىنىڭ، يەنى «دىنىي رادىكاللىق»تىن قۇتۇلالمىغانلىقىنىڭ ئىپادىسى دەپ قاراپ، قايتا تۇتقۇن قىلغان.

خوتەن يولى ساقچى خادىمىمۇ ئەخمەت مەمەتنىڭ نېمە سەۋەبتىن تۇتۇلغانلىقى ھەققىدە مەلۇمات بەرمىدى.

گىۋاتېمالادا ئۇيغۇر مەسىلىسى ئاڭلىتىلدى

ئامېرىكىدىكى «ئۇيغۇر ھەرىكىتى» تەشكىلاتى ۋە «ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى» لاتىن ئامېرىكىسى دۆلىتى گىۋاتېمالادا ئېچىلغان «خەلقئارا ھەمكارلىق ۋە مەشىق» ناملىق يىغىنغا قاتنىشىپ، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى ۋە ئائىلە پارچىلىنىش ئەھۋالى قاتارلىق مەسىلىلەر ئۈستىدە دوكلات بەردى.

خەۋەرلەردىن مەلۇم بولۇشىچە، ئامېرىكا بىلەن تەيۋەن بىرلىكتە قەرەللىك ئۇيۇشتۇرۇۋاتقان بۇ يىغىندا تور بىخەتەرلىكى، رەقەملىك ئىقتىساد ۋە ئىنسان ھەقلىرى قاتارلىق مەسىلىلەر مۇزاكىرە قىلىنىدۇ. يىغىنغا دۆلەت ئەربابلىرى، مۇتەخەسسىسلەر ۋە پائالىيەتچىلەر ئىشتىراك قىلىدۇ.

پائالىيەتچى روشەن ئابباس بىلەن ئابدۇلھەكىم ئىدرىس بۇ يىغىندا گىۋاتېمالا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى، ياپونىيە ۋە تەيۋەننىڭ گىۋاتېمالادىكى باش ئەلچىلىرى بىلەن ئۇچرىشىش ھەمدە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى تونۇشتۇرۇش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن.

دوكتور نەبىجان تۇرسۇن سابىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئارمىيە بايرىمىنى خاتىرىلەپ ماقالە ئېلان قىلدى

8-ئاپرېل — شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 81 يىللىق خاتىرە كۈنىدۇر. ئامېرىكىدا ياشاۋاتقان تارىخچى نەبىجان تۇرسۇن بۇ خاتىرە كۈنى مۇناسىۋىتى بىلەن تۈركىيەدىكى «ئىستىقلال تېلېۋىزىيەسى»دە سۆھبەت ئۆتكۈزۈپ ۋە ئامېرىكىدىكى «ئۇيغۇر پوچتىسى» تورىدا ماقالە ئېلان قىلىپ، مەزكۇر بايرام ھەققىدە مەلۇمات بەردى.

نەبىجان تۇرسۇن ماقالە ۋە سۆھبىتىدە، 1945-يىلى قۇرۇلۇشى ئېلان قىلىنغان شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيەسىنىڭ ئۇرۇش يىللىرىدا سانى كۆپىيىپ 60 مىڭغا بارغانلىقىنى، ئۇرۇشسىز يىللاردا بولسا 15-20 مىڭ ئەتراپىدا بولغانلىقىنى قەيت قىلدى. شۇنداقلا، بۇ ئارمىيەنىڭ ئەينى چاغدا خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى 100 مىڭ كىشىلىك قوشۇنىغا تاقابىل تۇرغانلىقى ۋە زور بىر قىسىم كۈچىنى تارمار قىلغانلىقىنى تەكىتلىدى.

نەبىجان ماقالىسىدە، زامانىۋى ۋە مۇنتىزىم بىر ئارمىيەنى بۇنىڭدىن 81 يىل ئاۋۋال بەرپا قىلالىغان شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ پۇرسەت كەلگەندە ئۆز تۇپرىقىدا مىللىي ئارمىيەسىنى قايتا قۇرۇش ۋە يىقىلغان دۆلىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ساپاسىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى ئاڭلىغۇچىلىرىغا خاتىرىلەتتى.

ئارفىيە ئېلى مومىسى رەيھان قاسىمنىڭ ئەھۋالى ھەققىدە بايانات بەردى

2-ئاپرىل، ياپونىيە ئاۋام پالاتا ئەزاسى، مۇئاۋىن تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئارفىيە ئېلى خانىمنىڭ ئۈرۈمچىدە ياشايدىغان مومىسى رەيھان قاسىمنىڭ خىتاي ساقچىلىرى تەرىپىدىن پاراكەندە قىلىنغانلىقى ھەمدە ئارفىيەنىڭ خىزمىتى ۋە پائالىيەتلىرىگە مۇناسىۋەتلىك بېسىملارغا ئۇچرىغانلىقى رادىيومىز تەرىپىدىن ئاشكارىلانغانىدى.

بۇ خەۋەر تارقالغاندىن كېيىن، ياپونىيە ئىجتىمائىي تاراتقۇلىرىدا قىزغىن مۇنازىرە قوزغالغان ۋە ئوخشىمىغان كۆز قاراشلار ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بەزى تورداشلار ياپونىيەنىڭ مۇھىم سىياسىي ۋەزىپىسىنى ئۆتەۋاتقان بىر كىشىنىڭ تۇغقانلىرىنىڭ خىتايدا بولۇشى، خىتاي تەرەپنىڭ ئۇنى سىياسىي بېسىم قورالى سۈپىتىدە ئىشلىتىش ئېھتىماللىقىدىن ئەندىشە قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈشكەن بولسا، يەنە بىر قىسىم تورداشلار ئارفىيە ئېرىگە ھېسداشلىق قىلىپ، مومىسىنىڭ ئامان-ئېسەن بولۇشىنى تىلىدى ۋە خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان باستۇرۇش سىياسىتىنى تەنقىد قىلغان.

5-ئاپرىل، ئارفىيە خانىم X سۇپىسىدا بايانات بېرىپ، ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى ئۇيغۇر بۆلىمىنىڭ مومىسى ھەققىدىكى خەۋىرىگە دىققەت قىلىپ، بۇ ئىشقا كۆڭۈل بۆلگەن كىشىلەرگە چىن كۆڭلىدىن رەھمەت ئېيتىىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن، شۇنداقلا ئىجتىمائىي تارتقۇلاردا تارقالغان رەيھان قاسىم خانىمنىڭ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ھەققىدىكى ئۇچۇرلارغا قارىتا: ”بىز نۆۋەتتە پاكىتلارنى ئەستايىدىللىق بىلەن دەلىللەۋاتىمىز، ئەمما نۆۋەتتىكى ئەھۋالدا، بىز ئۇنىڭ قامالمىغانلىقى ھەققىدە ئۇچۇر تاپشۇرۇۋالدۇق. بىز ۋەزىيەتنى داۋاملىق يېقىندىن كۆزىتىمىز ۋە زۆرۈر تېپىلغاندا يېڭى ئۇچۇرلارنى بېرىمىز“ دېگەن.

ئارفىيە خانىم بۇ باياناتىنىڭ ئاخىرىدا مۇنداق دېگەن: ”بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، مۇشۇ مىنۇتلاردا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان ئائىلە ئەزالىرىنى سېغىنىپ، كۈندىلىك تۇرمۇشىنى جاسارەت بىلەن داۋاملاشتۇرۇۋاتقان دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر خەلقى بىلەن بىر سەپتە ئىكەنلىكىمنى يەنە بىر قېتىم بىلدۈرىمەن. شۇنداقلا، دۆلەت ھالقىغان زىيانكەشلىككە ھېچقانداق يەردە سۈكۈت قىلىنماسلىقى كېرەكلىكىگە قەتئىي ئىشىنىمەن. بۇنىڭدىن كېيىن، ياپونىيە ئاۋام پالاتاسىنىڭ ئەزاسى سۈپىتىدە، دۇنياۋى ئىنسان ھەقلىرى مەسىلىلىرىنى سەمىمىيلىك بىلەن بىر تەرەپ قىلىشنى داۋاملاشتۇرىمەن. ھەممە ئادەم ئۆزىنىڭ قەدىردان كىشىلىرى بىلەن بىللە ياشايدىغان ئاشۇ كۈنلەرنىڭ تېزدىن يىتىپ كېلىشىنى تىلەيمەن.»

ئارفىيە ئېلى ياپونىيە پارلامېنتىدىكى تۇنجى ئۇيغۇر پۇشتىدىن بولغان پارلامېنت ئەزاسى بولۇپ، ئۇ ئىزچىل تۈردە ئىنسان ھەقلىرى ۋە دېموكراتىيە مەسىلىلىرىدە ئاكتىپ رول ئويناپ كەلگەن. بۇ قېتىمقى ۋەقە خىتاي دائىرىلىرىنىڭ چەتئەلدىكى سىياسىي پائالىيەتچىلەرگە ياكى ئەمەلدارلارغا ئۇلارنىڭ ۋەتەندىكى ئائىلە ئەزالىرى ئارقىلىق بېسىم ئىشلىتىش تاكتىكىسىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارالماقتا.

ئۇيغۇر رايونىنىڭ سابىق پارتكوم سېكرېتارى ما شىڭرۈي تەكشۈرۈلگەن

خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئىنتىزام تەكشۈرۈش ئورگىنى ئۇيغۇر رايونىنىڭ سابىق پارتكوم سېكرېتارى ما شىڭرۈينىڭ « ئىنتىزامغا ۋە قانۇنغا ئېغىر خىلاپلىق قىلىش» گۇمانى بىلەن تەكشۈرۈلۈۋاتقانلىقىنى ئېلان قىلدى.

ما شىڭرۈي 2021-يىلى ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونىغا پارتكوم سېكرېتارى بولۇپ تەيىنلىنىشتىن بۇرۇن، گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىنىڭ باشلىقى، شېنجېن شەھەرلىك پارتكوم سېكرېتارى ۋە دۆلەت ئاۋىئاتسىيە ئىدارىسىنىڭ باشلىقى قاتارلىق مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. ئۇيغۇر رايونىدا ۋەزىپىگە ئولتۇرۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي، 2022-يىلى خىتاي كومپارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزالىقىغا سايلانغان.

ما شىڭرۈي خىتاي ھۆكۈمىتى خەلقئاراغا لاگىرلارنى ئاللىقاچان تاقىۋەتكەنلىكىنى ئېيتقاندىن كېيىن ۋەزىپىگە تەيىنلەنگەن بولسىمۇ، ئۇ ۋەزىپىگە چىققاندىن كېيىن، بۇ لاگىرلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ تۈرمە شەكلىدىكى قاماق مەركەزلىرىگە ئايلاندۇرۇلغانلىقى ۋە نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ئويدۇرۇپ چىقىرىلغان جىنايەتلەر بىلەن ئېغىر قاماق جازالىرىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى مەلۇم.

ما شىڭرۇي ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان مەزگىلدە يەنە ئۈرۈمچى شەھىرى كوۋىد يۇقۇمى سەۋەبىدىن 2022-يىلى ئاۋغۇستتىن باشلاپ 100 كۈندىن ئارتۇق قامال قىلىنغان. 24-نويابىر، ئۈرۈمچىدىكى بىر ئائىلىلىكلەر قورۇسىدا زور ئوت ئاپىتى يۈز بېرىپ، 20 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر ئاھالە قازا قىلغان.

ما شىڭرۈي 2025-يىلى ئىيۇلدا ئۇيغۇر رايونىدىكى ۋەزىپىسىدىن يۆتكىلىپ، مەركىزىي كومىتېت يېزا خىزمىتىگە رەھبەرلىك قىلىش گورۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقلىقىغا تەيىنلەنگەن. ئەمما ئۇ شۇنىڭدىن كېيىن قاتنىشىشقا تېگىشلىك چوڭ يىغىن ۋە پائالىيەتلەردە كۆرۈنمىگەن. گەرچە ئۇنىڭ ھازىر كونكرېت قايسى جىنايەت بىلەن تەكشۈرۈلۈۋاتقانلىقى ئاشكارىلانمىغان بولسىمۇ، بۇ خەۋەر تۈپەيلىدىن خەلقارا مەتبۇئاتلارنىڭ دىققىتى يەنە بىر قېتىم خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىگە مەركەزلەشكەن.

ما شىڭرۈي خىتايدا بۇ يىل ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلانغان ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسىي ئەربابلارنىڭ بىرى بولۇپ قالدى.

سۇلايمان ئەزىز ئۆزىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك كەچۈرمىشلىرىنى مەتبۇئاتلارغا ئاشكارىلىدى

يېقىندا كانادادا پاناھلىق تىلىگەن ئۇيغۇر ياش سۇلايمان ئەزىز (ئۆزگەرتىلگەن ئىسىمى) كانادادىكى مۇستەقىل تەكشۈرگۈچى تاراتقۇ ئورگىنى ”بيۇرو“ The Bureau نىڭ مەخسۇس زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىدىن كامبودژادىكى خىتاي جىنايى گۇرۇھلىرىنىڭ قۇللۇقىغىچە بولغان ئېچىنىشلىق كەچۈرمىشلىرىنى ئاشكارىلىدى. مۇخبىر سام كوپېر تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بۇ دوكلاتتا سۇلايماننىڭ گۇۋاھلىق بېرىشىچە، ئۇ 1996-يىلى قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ مارالبېشى ناھىيەسىدە تۇغۇلغان بولۇپ، تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى تاماملىغان. ئۇ ئۆز يۇرتىدا كىچىكىدىنلا «ھاشار» دەپ ئاتىلىدىغان ھەقسىز مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنغان. ئۇ ياشانغان ئاياللارنىڭ چۆل-باياۋانلاردا ئېغىر جىسمانىي ئەمگەككە سېلىنغانلىقىغا شاھىد بولغان. 2021-يىلىدىن باشلاپ، ئۇ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئېشىنچا ئەمگەك كۈچلىرىنى يۆتكەش» نامىدىكى پىلانى بىلەن خىتاينىڭ ئىچكىرىسىدىكى بىر زاۋۇتتا ئىككى يىلدىن ئارتۇق تەقىپ ئاستىدا قۇل ئىشچى بولۇپ ئىشلىگەن.

2024-يىلى، سۇلايمان خىتاي جىنايەت گۇرۇھى تەرىپىدىن كامبودژادىكى تېلېگراف ئالدامچىلىق مەركىزىگە ئالداپ ئېلىپ بېرىلغان ھەمدە 17 مىڭ دوللارغا سېتىۋېتىلگەن. شۇ يەردە ئۇ ئالدامچىلىق قىلىشقا مەجبۇرلانغان ۋە ۋەزىپىنى ئورۇندىيالمىغانلىقى ئۈچۈن توك كالتەك بىلەن قىيناشقا دۇچار بولغان. ئۇ كانادالىق ئۇيغۇر پائالىيەتچى رۇقىيە تۇردۇشنىڭ تىرىشچانلىقى ۋە تۆلىگەن تۆلىمى ئارقىلىق مۆجىزە كەبى قۇتۇلۇپ قالغان.

مۇخبىر سام كوپېر بۇ دوكلاتىدا، باش مىنىستىر مارك كارنىي (Mark Carney) خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتنى، جۈملىدىن خىتاينىڭ ئېلېكترونلۇق ئاپتوموبىللىرىنى كىرگۈزۈشنى تەشەببۇس قىلىۋاتقانلىقى، پارلامېنت ئەزاسى مايكول مانىڭ بولسا پارلامېنتتا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان مەجبۇرىي ئەمگىكىنى ئىنكار قىلىدىغان سۆزلەرنى قىلغانلىقىنى ئالاھىدە قەيت قىلغان ھەمدە سۇلايماننىڭ كەچۈرمىشلىرىنىڭ بۇ مەۋقەلەرنى رەت قىلىدىغان پاكىت ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان.

2-ئاپرىل، سۇلايمان ئېزىز تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرچە تاراتقۇ ئىستىقلال تېلېۋىزىيەسىنىڭ نەق مەيدان زىيارىتىدا، ئۆزىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە ئائىت كەچۈرمىشلىرىنى يەنە بىر قېتىم تەپسىلىي بايان قىلغان.

سۇلايمان ئائىلە تاۋابىئاتلىرىنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن يالغان ئىسىم ئىشلەتكەن بولسىمۇ، لېكىن خەلقئارا جەمئىيەتكە خىتاينىڭ جىنايەتلىرىنى ئاشكارىلاش ئۈچۈن، ئىسپات سۈپىتىدە ئۆز تېنىدىكى تاياق زەخمىلىرىنى مەتبۇئاتقا كۆرسەتكەن.

خىتاينىڭ قەشقەر ۋىلايىتىدە يېڭىدىن ناھىيە تەسىس قىلىشى دىققەت قوزغىدى

خىتاي شىنخۇا ئاگېنتلىقىنىڭ 27-مارتتىكى خەۋىرىدە دېيىلىشىچە، خىتاي كومپارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتى ۋە گوۋۇيۈەننىڭ تەستىقلىشى بىلەن، قەشقەر ۋىلايىتى تەۋەلىكىدە يېڭىدىن سېنلىڭ (岑岭) ناھىيەسى تەسىس قىلىنغان. بۇ يېڭى مەمۇرىي بىرلىكنىڭ قۇرۇلۇشى رايوننىڭ مەمۇرىي خەرىتىسىدە زور ئۆزگىرىش ھاسىل قىلغان بولۇپ، نۆۋەتتە ئاساسىي قاتلام ھۆكۈمەت ئاپپاراتلىرى رەسمىي ئىش باشلىغان.

ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇقتۇرۇشىدا كۆرسىتىلىشىچە، سېنلىڭ ناھىيەلىك خەلق ھۆكۈمىتى شىنخۇا بازىرىغا جايلاشقان. ئىگىلىنىشىچە، بۇ بازارنىڭ ئەسلى قاغىلىق ناھىيەسىنىڭ كۇدى يېزىسى بولۇپ، 2017-يىلىدىن كېيىن خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇرچە يەر-جاي ناملىرىنى كەڭ-كۆلەمدە خىتايچىغا ئۆزگەرتىش دولقۇنى قوزغىغاندىن كېيىن، 2025-يىلى خىتايچە «شىنخۇا بازىرى» دېگەن نامغا ئۆزگەرتىلگەن.

2025-يىلى دېكابىردا، خوتەن ۋىلايىتى تەۋەسىدە خېئەن ناھىيەسى (和安县) ۋە خېكاڭ ناھىيەسى (和康县) دېگەن ئىككى ناھىيە يېڭىدىن تەسىس قىلىنغانىدى. بۇ يېڭى ناھىيەلەرنىڭ باشقۇرۇش دائىرىسى ھىندىستان كونتروللۇقىدىكى كەشمىرنىڭ لاداخ تەۋەلىكىگە، بولۇپمۇ تالاش-تارتىشتىكى ئاقسايچىن رايونىغا چېتىلغانلىقى ئۈچۈن، شۇ چاغدا ھىندىستان ھۆكۈمىتى قاتتىق نارازىلىق بىلدۈرگەن.

يېڭى تەسىس قىلىنغان سېنلىڭ ناھىيەسى جەبۇب تەرەپتىن پاكىستانغا تۇتىشىدىغان بولۇپ، خىتاي بىلەن پاكىستاننىڭ يېقىن مۇناسىۋىتى تۈپەيلىدىن، شۇنداقلا ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا ئاشكارا چېگرا ماجراسى بولمىغانلىقى ئۈچۈن، پاكىستان تەرەپنىڭ بۇ مەسىلىگە بىرەر ئىنكاس قايتۇرۇشى ناياتىن كۆرۈنمەكتە.

سېنلىڭ ناھىيەسىنىڭ تەسىس قىلىنىشى خېئەن ۋە خېكاڭدىن ئىبارەت ئىككى ناھىيە بىلەن بىر گەۋدىلىككە ئىگە دەپ قارالماقتا. خىتاي تاراتقۇلىرىدا بۇ ناھىيەلەرنىڭ تەسىس قىلىنىشى چېگرا رايونلارغا قارىتا مەمۇرىي باشقۇرۇشنى كۈچەيتىش، ئاممىۋىي مۇلازىمەت ئۈنۈمىنى ئاشۇرۇش، چېگرانى مۇستەھكەملەش ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈش قاتارلىق مۇددىئالار ئاساس قىلىنغان دەپ تەشۋىق قىلىنماقتا.

كۆزەتكۈچىلەرنىڭ قارىشىچە، خېئەن، خېكاڭ ۋە سېنلىڭ قاتارلىق بۇ ئۈچ ناھىيەنىڭ ئارقا-ئارقىدىن تەسىس قىلىنىشى يالغۇز چېگرا مۇقىملىقىغا كاپالەتلىك قىلىش، ”بىر بەلۋاغ بىر يول“ پىلانىنى ئىلگىرى سۈرۈش ۋە يۈز بېرىش ئېھتىماللىقى بولغان ئۇرۇشنىڭ ئارقا سەپ تەمىناتىغا كاپالەتلىك قىلىش بولۇپلا قالماي، يەنە، ئۇيغۇرچە تارىخي يەر - جاي ناملىرىنىڭ ئورنىغا خىتايچە ناملارنى بېرىش ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستاننىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنى ئۆزگەرتىش، نوپۇس قۇرۇلمىسىنى خىتايلاشتۇرۇش ۋە ئۆزىنىڭ مۇستەملىكىچىلىكىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملەشنى مەقسەت قىلغان.

خىتاي شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇر تىل-يېزىقىنى يوقىتىش قەدىمىنى يەنە بىر باسقۇچ ئىلگىرىلەتتى

خىتاي دائىرىلىرى شەرقىي تۈركىستاندا 2000-يىللارنىڭ بېشىدا «قوش تىللىق مائارىپ» نامى ئاستىدا ئۇيغۇر تىلى مائارىپىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش قەدىمىنى باسقان ئىدى. ئوخشىمىغان دەۋرلەردە ئوخشىمىغان نام ئاستىدا داۋام قىلىۋاتقان بۇ ھەرىكەت، بۇ يىلغا كەلگەندە «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» نامى ئاستىدا ئىجرا قىلىنماقتا. ئۆتكەن ھەپتىدىكى ئىجتىمائىي تاراتقۇ خەۋەرلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، خىتاي نۆۋەتتە شەھەر ۋە يېزا-بازارلاردىكى سودا-تىجارەت ئورۇنلىرىنىڭ ۋىۋىسكىلىرىدىكى ئۇيغۇرچە خەتلەرنىڭ ئورنىنى تۆۋەنلىتىش ۋە ھەجىمىنى كىچىكلىتىش ئىجرائاتىنى يولغا قويماقتا.

تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان ئالاقىدار خادىملار بۇ ئىجرائاتنىڭ داۋام قىلىۋاتقانلىقىنى، ئەمما بۇنىڭ تەپسىلاتى ھەققىدە مەلۇمات بېرەلمەيدىغانلىقىنى بىلدۈرۈشتى. ئەمما خىتاينىڭ يەنە بىر رەسمىي ئاخبارات خەۋىرىدە مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنىغا ئەمەل قىلمىغانلارنىڭ قاتتىق جازالىنىدىغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. بۇ خەۋەردىن دائىرىلەرنىڭ يۇقىرىقى ئىجرائاتلىرىنى توسالغۇسىز ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن يەرلىك ئاھالىلەرگە تەھدىت سېلىۋاتقانلىقى مەلۇم بولماقتا.

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى كارخانىچى ئەكبەر ئەسەتنىڭ قويۇپ بېرىلىشى ئۈچۈن چاقىرىقنامە ئېلان قىلدى

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى ئۆتكەن ھەپتە شەرقىي تۈركىستاندا 10 يىلدىن بېرى جازا ئۆتەۋاتقان كارخانىچى، «باغداش» تورىنىڭ ساھىبى ئەكبەر ئەسەتنىڭ قويۇپ بېرىلىشى ئۈچۈن مەخسۇس بايانات ئېلان قىلدى. باياناتتا ئەكبەر ئەسەتنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ناھەق تۇتقۇن قىلىنغان نۇرغۇنلىغان كىشىلەرنىڭ بىرى ئىكەنلىكى ئەسكەرتىلىپ، ئۇنىڭ نۆۋەتتىكى سالامەتلىك ئەھۋالى ۋە تۈرمىدىكى شارائىتلىرىدىن ئەندىشە قىلىنىۋاتقانلىقى بايان قىلىندى. باياناتتا يەنە ئەكبەر ئەسەت بىلەن ئائىلە ئەزالىرى ۋە ئادۋوكاتلارنىڭ تا ھازىرغىچە كۆرۈشەلمەيۋاتقانلىقى، سوتلانغاندا ئادۋوكات تۇتۇلغان-تۇتۇلمىغانلىقىنىڭ تېخى ئېنىق ئەمەسلىكى ئەسكەرتىلدى.

باياناتتا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىكومنىڭ سېكرېتارى چېن شياۋجياڭغا قارىتىپ خىتاب قىلىنغان بولۇپ، ئەكبەر ئەسەتنىڭ شەرتسىز ۋە دەرھال قويۇپ بېرىلىشى تەلەپ قىلىندى. ئەكبەر ئەسەت شەرقىي تۈركىستاندىكى غوللۇق تور بەتلەرنىڭ بىرى بولغان «باغداش» تورىنىڭ ساھىبى ئىدى ۋە خىتاي تەشكىللىگەن «ئىستىقباللىق ياش كارخانىچىلار» قاتارىدا 2015-يىلى ئامېرىكىغا زىيارەتكە كەلگەن. ئەكبەر ئەسەت 2016-يىلىنىڭ ئاخىرى تۇتقۇن قىلىنىپ 15 يىللىق كېسىلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئامېرىكىدىكى ھەدىسى، ئادۋوكات رەيھان ئەسەت ئىنىسىنىڭ قويۇپ بېرىلىشى ئۈچۈن ئىزچىل خەلقئارا سەھنىلەردە ھەرىكەت قىلماقتا.

لاگېر شاھىتى قەلبىنۇر سىدىق ئىتالىيەدە «جاسارەت ئوبرازى» مۇكاپاتىغا ئېرىشتى

گوللاندىيەدە ياشاۋاتقان لاگېر شاھىتى ۋە ئىنسان ھەقلىرى پائالىيەتچىسى قەلبىنۇر سىدىق خانىم ئىتالىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن «پوردېنون ھۆججەتلىك فىلىم فېستىۋالى»دا (Pordenone Docs Fest) «جاسارەت ئوبرازى» مۇكاپاتىغا (Image of Courage Award) لايىق كۆرۈلدى.

مەزكۇر فىلىم فېستىۋالىدا رېژىسسور دايا كاھان (Daya Cahen) تەرىپىدىن سۈرەتكە ئېلىنغان ”ماشىنىنىڭ كۆزى“ (The Eye of the Machine) ناملىق ھۆججەتلىك فىلىم تاماشىبىنلار بىلەن يۈز كۆرۈشتى. بۇ فىلىم قەلبىنۇر سىدىقنىڭ لاگېردىكى ئاچچىق كەچمىشلىرى ۋە گۇۋاھلىق بايانلىرى ئاساسىدا ئىشلەنگەن بولۇپ، فىلىمدە خىتاي دائىرىلىرىنىڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسىدىن پايدىلىنىپ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى قانداق يوشۇرۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقى چوڭقۇر پاش قىلىنغان.

فېستىۋال ھەيئىتى قەلبىنۇر سىدىقنىڭ خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىپ، لاگېردىكى زۇلۇمنى پۈتۈن دۇنياغا ئاشكارىلىغان جاسارىتىنى يۇقىرى باھالىدى. قەلبىنۇر سىدىق مۇكاپاتنى تاپشۇرۇۋېلىپ قىلغان سۆزىدە مۇنداق دېدى:

”بۇ مۇكاپات پەقەت ماڭىلا ئەمەس، بەلكى لاگېر ھەقىقىتىنى ئاشكارىلاش ئۈچۈن ھاياتىنى تەۋەككۈلگە قويۇپ كۈرەش قىلىۋاتقان بارلىق پائالىيەتچىلەرگە ۋە مېنى قوللاپ كەلگەن خەلقىمگە مەنسۇپ. بىز تاكى شەرقىي تۈركىستان ئازات بولغىچە، زۇلۇمنى پاش قىلىشتىن ئەسلا توختىمايمىز."

مەزكۇر فىلىم ئۆتكەن يىلى گوللاندىيەدە سۈرەتكە ئېلىنغان بولۇپ، ئۇنىڭدا خىتاينىڭ زامانىۋى تېخنىكىلارنى قانداق قىلىپ بىر مىللەتنى كونترول قىلىش ۋە يوقىتىش قورالىغا ئايلاندۇرۇۋالغانلىقى، شۇنداقلا خەلقئارا جەمئىيەتنى كۆز بويامچىلىق بىلەن قانداق ئالداۋاتقانلىقى پاكىتلىق بايان قىلىنغان.

بۇ مۇكاپات ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ خەلقئارا سەھنىلەردە قايتىدىن دىققەت قوزغىشىغا تۈرتكە بولدى.

كانادا پارلامېنت ئەزاسى مايكول ما ئۆزىنىڭ نامۇۋاپىق سۆزلىرى ئۈچۈن ئەپۇ سورىدى

كانادا پارلامېنتىنىڭ خىتاي نەسلىدىن بولغان ئەزاسى مايكول ما (Michael Ma) 26-مات پارلامېنتتا ئۆتكۈزۈلگەن گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنىدا، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى ھەققىدە مەنتىقىسىز سوئال سوراپ قاتتىق غۇلغۇلا ۋە نارازىلىق پەيدا قىلغان ئىدى. بېسىم ئاستىدا قالغان بۇ پارلامېنت ئەزاسى بىر نەچچە سائەتتىن كېيىن ئۆز خاتالىقىنى تونۇپ، ئەپۇ سوراشقا مەجبۇر بولدى.

گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنى جەريانىدا، مايكول ما تەكلىپ قىلىنغان گۇۋاھچى، مۇتەخەسسىس مارگرېت خانىمغا: «مەجبۇرىي ئەمگەككە ئۆزىڭىز شاھىت بولدىڭىزمۇ؟ يەنى ئۆز كۆزىڭىز بىلەن كۆردىڭىزمۇ؟» دەپ سوئال قويغان. بۇ سوئال يىغىن ئەھلى ۋە ئىنسان ھەقلىرى پائالىيەتچىلىرى تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي ئەمگەك رېئاللىقىنى ئىنكار قىلىش ياكى ئۇنىڭغا شەك كەلتۈرۈش دەپ قارالدى.

يىغىنغا قاتناشقۇچىلار مايكول مانىڭ بۇ پوزىتسىيەسىگە دەرھال رەددىيە بېرىپ، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە ئائىت بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مەخسۇس دوكلاتلىرى، سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى، كانادا ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ تەكشۈرۈش خەۋەرلىرى ۋە مۇتەخەسسىسلەرنىڭ تەتقىقات پاكىتلىرىنى قايتىدىن ئوتتۇرىغا قويدى.

مايكول ما دەسلەپتە «مەن ئىنكار قىلمىدىم، پەقەت سوئال سورىدىم» دەپ ئۆزىنى ئاقلاشقا ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ بۇ خىل سوئال سوراش ئۇسۇلى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تەشۋىقاتىغا ماسلاشقانلىق دەپ ئەيىبلەندى. ئامېرىكىدىكى «ئۇيغۇر ھەرىكىتى» تەشكىلاتى بايانات ئېلان قىلىپ، مايكول مانىڭ سۆزلىرىنى «رېئاللىقنى بۇرمىلاش ۋە خىتاينىڭ جىنايەتلىرىگە چاپان يېپىش» دەپ قاتتىق تەنقىد قىلدى. كانادادىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچى مەمەت توختى ئەپەندىمۇ بايانات بېرىپ، مايكول مانىڭ بۇ پوزىتسىيەسىنى ”خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ تەشۋىقاتىغا ماسلىشىش ۋە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارغا قىلىنغان ھۆرمەتسىزلىك“ دەپ ئەيىبلىدى. ئۇ يەنە، پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ تەكشۈرۈپ بېكىتىلگەن پاكىتلارغا شەك كەلتۈرۈشىنىڭ قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان بىر خاتالىق ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.

مايكول ما خوڭكوڭدا تۇغۇلغان بولۇپ، 12 يېشىدا ئاتا-ئانىسى بىلەن كاناداغا كۆچۈپ كەلگەن ۋە شۇ يەردە ئۆسۈپ يېتىلگەن. ئۇ 2025- يىلى كانادا پارلامېنتىغا ئەزا بولۇپ سايلانغان ئىدى. بۇ ۋەقە ئۇنىڭ سىياسىي ھاياتىدىكى ئەڭ چوڭ تالاش- تارتىشلارنىڭ بىرىگە ئايلاندى.

جەمئىيەتتىكى ۋە پارلامېنت ئىچىدىكى كۈچلۈك سىياسىي بېسىمدىن كېيىن، مايكول ما ئاممىۋى بايانات ئېلان قىلىپ، گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنىدىكى پارلامېنت ئەزالىرى ۋە مۇتەخەسسىس مارگرېت خانىمدىن ئەپۇ سورىدى. ئۇ باياناتىدا ئۆزىنىڭ ھەر قانداق شەكىلدىكى مەجبۇرىي ئەمگەككە قەتئىي قارشى تۇرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

تەتقىقاتچى نىرولا ئەلىما ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى ھەققىدە ئامېرىكىدا دوكلات بەردى

26-مارت شەنبە كۈنى، ئامېرىكا مېھرىبان ئانا ئۇيغۇر مەكتىپىدە، مۇستەقىل تەتقىقاتچى نىرولا ئەلىما ”خىتاينىڭ 15- بەش يىللىق پىلانى ۋە ئۇنىڭ ئۇيغۇر رايونى ھەمدە يەرشارى تەمىنلەش زەنجرىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرى“ دېگەن ماۋزۇدا دوكلات بەردى. ئامېرىكا ئۇيغۇر بىرلەشمىسى تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرۇلغان بۇ دوكلات بېرىش پائاليىتىگە قاتناشقان ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ دىققىتى يەنە بىر قېتىم ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە مەركەزلەشتى.

نۆۋەتتە «يەر شارىۋىي ھوقۇقلارنىڭ ماسلىشىشچانلىقى» (Global Rights Compliance) تەشكىلاتىدا سودا ۋە ئىنسان ھەقلىرى بويىچە تەتقىقات ۋە تەكشۈرۈش مەسلىھەتچىسى بولۇپ ئىشلەۋاتقان نىرولا تەمىنلەش زەنجىرىنى ئىز قوغلاش، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشلار بويىچە مەخسۇس تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتقان مۇستەقىل تەتقىقاتچى بولۇپ، ھازىر ئۇنىڭ ئاساسلىق دىققىتى خىتاي بىلەن باغلىنىشلىق بولغان ئۇيغۇر مەسىلىلىرىگە مەركەزلەشكەن.

ئۇ بۇ قېتىمقى دوكلاتىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇزۇندىن بۇيان ئۇيغۇرلارغا قاراتقان مەجبۇرىي ئەمگەك سىياسىتىنى بايان قىلىش بىلەن بىرگە، ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىنىڭ ناھايىتى مۇھىم بىر تەركىبى قىسىمى سۈپىتىدىكى مەجبۇرىي ئەمگەكنىڭ خاراكتېرى، شەكلى ۋە جەريانى ھەققىدە توختالدى. بولۇپمۇ، ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئەمگەك سىجىللىقى كۈچلۈك بولغان زاۋۇت-كارخانلارھەمدە دېھقانچىلىق ئەمگىكىگە ئوخشاش ئەنئەنىۋىي دائىرىدىن ھالقىپ، يەر ئاستى كان بايلىقلىرى ۋە ئېلېكتېر ئېنىرگىيەسى قاتارلىق ساھەلەرگە كېڭىيىپ، تېخىمۇ يوشۇرۇن ۋە خەتەرلىك تۈس ئېلىۋاتقانلىقىنى تەكىتلىدى.

دوكلات بېرىش جەريانىدا، «يەر شارىۋىي ھوقۇقلارنىڭ ماسلىشىشچانلىقى» تەشكىلاتىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە قارشى تۇرۇش پىروگراممىلىرىغا رىياسەتچىلىك قىلىۋاتقان نوپۇزلۇق تەتقىقاتچى، نىيرولانىڭ خىزمەتدىشى سەمىر گوسۋامى (Samir Goswami)مۇ دوكلات ئاڭلىغۇچىلارنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى ھەققىدە سورىغان سوئاللىرىغا جاۋاب بەردى.

بۈگۈن 30-مارت ، «يەر شارىۋىي ھوقۇقلارنىڭ ماسلىشىشچانلىقى» تەشكىلاتى ”تەمىنلەشنى بوغۇش، ئەمگەك كۈچىنى ئېكىسپىلاتاتسىيە قىلىش: خىتاينىڭ شىنجاڭدىكى بەش يىللىق پىلانىنىڭ ئىچكى يۈزى“ ناملىق دوكلاتنى ئېلان قىلدى. نىيرولا يازغان مەزكۇر دوكلاتتا خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ بايلىقلىرىغا بولغان تايىنىشچانلىقى ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك خەۋپلىرى تەكشۈرۈلگەن بولۇپ، كۆپلىگەن پاكىتلار ئوتتۇرىغا قويۇلغاندىن كېيىن، مۇنداق خۇلاسە چىقىرىلغان: شىنجاڭدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرگە قارىتىلغان مەجبۇرىي ئەمگەككە ئورۇنلاشتۇرۇش سىستېمىسى 15-بەش يىللىق پىلان مەزگىلىدە تېخىمۇ چوڭ كۆلەمدە، تېخىمۇ چوڭقۇرلاشقان قۇرۇلما ئاساسلىرى ۋە تېخىمۇ مۇرەككەپ تېخنىكىلىق نازارەت ئاستىدا داۋاملىشىدۇ. بۇ مېخانىزم ناھايىتى ئېنىق ھالدا «مۇقىم ۋە ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان» قىلىپ لايىھەلەنگەن.

نۆۋەتتە ئاۋستىرىيەدە ياشاۋاتقان مۇھاجىر ئىليار ئۆمەرنىڭ رادىيومىزغا ئاشكارىلىشىچە، ئۇنىڭ غۇلجا شەھەر دەريا بويى ئاھالىلەر رايونىدا ياشاۋاتقان ئاكىسى بەختىيار ئۆمەر لاگىردىن چىقىپ ئۇزۇن ئۆتمەي ئۆيىدە ئۇشتۇمتۇت ۋە سىرلىق ھالدا جان ئۈزگەن.

ئىليار ئۆمەر ئاكىسى ۋە ئائىلىسى بىلەن ئالاقە قىلالمىغىنى يەتتە يىلدىن ئاشقان بولۇپ، ئۇ بۇ ئۇچۇرغا سابىق خولۇم-قوشنىلىرى ئارقىلىق ئېرىشكەن.

تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان غۇلجا شەھەر ئىلى دەريا ساقچىخانا خادىمى سابىق تۇتقۇن بەختىيار ئۆمەرنىڭ لاگىردىن چىقىپ ئۆلگەنلىكىنى ئىنكار قىلمىدى.

ئىليار ئۆمەرنىڭ دېيىشىچە، ئۈچ پەرزەنتنىڭ دادىسى بولغان بەختىيار ئۆمەر بۇ يىل 53 ياش بولۇپ، مۇشۇ ئاينىڭ 18- كۈنى ئۆيىدە ئۇشتۇمتۇت دېمى سىقىلغان ۋە بىرقانچە سائەت قىينالغاندىن كېيىن ئۇشتۇمتۇت جان ئۈزگەن.

مەزكۇر ساقچى خادىمى بەختىيار ئۆمەرنىڭ ئۆلۈم سەۋەبى ھەققىدىكى سوئالىمىزغا جاۋابەن، بۇ ئۇچۇرلارنى تەمىنلەپ بېرەلمەيدىغانلىقى ۋە بىر دەرىجە يۇقۇرى ئورۇندىن سورىشىمىز كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى.

ئىليار ئۆمەرنىڭ دېيىشىچە، ئاكسى بەختىيار ئۆمەر ئەسلىدە غۇلجا شەھىرىنىڭ ئىلى دەريا ياقىسىدىكى بىر ئاھالىلەر كومىتېتىنىڭ خادىمى بولۇپ، ئۇ دىنىي ئېتىقادى سەۋەپلىك، يەنى ئىلگىرى ناماز ئوقۇغانلىقى پاش بولۇپ، 2018- يىلى تۇتقۇن قىلىنغان.

دەسلەپتە سۈكۈتتە تۇرغان ئىليار ئۆمەر ئاكىسىنىڭ تۇتۇلغىنىدىن باشقا ھېچقانداق ئۇچۇرغا ئېرىشەلمىگەندىن كېيىن، ۋىنادا ئۆتكۈزۈلگەن خىتايغا قارشى نامايىشلارغا قېتىلغان ۋە خەلقارا ئاخباراتنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ ئاكىسىنىڭ ئەھۋالىنى دۇنياغا ئاشكارىلىغان. ئۇ ئاخبارات زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ يەتتە كۈندىن كېيىن، يەنى تۇتقۇن قىلىنىپ بەش يىلدىن كېيىن، ئاكىسىنىڭ ئاشۇ كۈنى قويۇپ بېرىلگەنلىكى ھەققىدە ئۇچۇر ئالغان. ئىليار ئۆمەر ئاكىسىغا تەكرار بىر ئاۋارىچىلىق بولماسلىقى ئۈچۈن، ئاكىسى ۋە ئائىلىسىگە قايتا تېلېفون قىلمىغان. ئۇ ئۆتكەن ھەپتە ئىلگىرى ئۆزى بىلەن بىر مەھەللىدە ئولتۇرغان بىر خىتاي ساۋاقدىشىدىن ئاكىسىنىڭ ئۇشتۇمتۇت ئۆلۈمى ھەققىدە ئۇچۇر ئالغان.

ئۇ ئاكىسىنىڭ سالامەتلىكىدە ئىلگىرى ھېچقانداق مەسىلە يوقلۇقى، پەقەت بەش يىللىق لاگىر ھاياتىنىڭ ئاكىسىنىڭ جېنىغا زامىن بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى.

ئىلگىرىكى ئېنىقلاشلىرىمىزدا، لاگىردىكىلەرنىڭ سالامەتلىكىدە ئېغىر مەسىلە كۆرۈلۈپ، لاگىر مەشغۇلاتلىرىغا ماسلىشالمايدىغان باسقۇچقا كەلگەندىلا قويۇپ بېرىلىۋاتقانلىقى ۋە قويۇپ بېرىلگەنلەرنىڭ بىرقانچە كۈن ياكى بىرقانچە ئاي ئىچىدە جان ئۈزگەنلىكى مەلۇم بولغان ئىدى. ئىليار ئۆمەر ئاكىسىنىڭ لاگىردىن قويۇپ بېرىلىپ ئىككى يىلدىن كېيىن جان ئۈزگەنلىكىنى تىلغا ئالىدۇ، ئەمما مەزكۇر ئاھالىلەر رايوندىن تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان بىرەيلەن بەختىيار ئۆمەرنىڭ بۇ يىلنىڭ بېشىدا تەكرار تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ۋە لاگىردىن ئىككىنجى قېتىم ئىككى ئاينىڭ ئالدىدا قويۇپ بېرىلگەنلىكىنى ئاشكارىلىدى، ئەمما ساقچى خادىملىرى بەختىيار ئۆمەرنىڭ ئىككىنجى قېتىملىق تۇتۇلۇشى ھەققىدە مەلۇمات بېرىشنى رەت قىلدى.

كانادا پارلامېنتىدا ھۈسەيىن جېلىلنىڭ خىتايغا قايتۇرۇلغانلىقىنىڭ 20 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن ئاخبارات يىغىنى ئۆتكۈزۈلدى

مۇشۇ ئاينىڭ 26- كۇنى كانادا پارلامېنتىدا ئۆزبەكىستاندىن خىتايغا قايتۇرۇلغان كانادا ۋەتەندىشى ھۈسەيىن جېلىن ھەققىدە ئاخبارات يىغىنى ئۆتكۈزۈلدى. پارلامېنت ئەزاسى سامىر زۇبەير ۋە ئۇيغۇر پائالىيەتچى مەمەت توختىلارنىڭ ئۇيۇشتۇرۇشىدا ئۆتكۈزۈلگەن بۇ يىغىندا، ھۈسەيىن جېلىلنىڭ كانادا ۋەتەندىشى ئىكەنلىكى، كانادادىكى ئايالى ۋە پەرەزەنتلىرى بىلەن 20 يىلدىن بۇيان كۆرۈشەلمىگەنلىكى، ھەتتا 19 ياشلىق پەرزەنتىنىڭ تېخىچە دادىسىنى كۆرۈپ باقملىغانلىقى تەكىتلىنىپ، ئىنسانپەرۋەرلىك نۇقتىسىدىن دەرھال ھەرىكەتكە ئۆتۈلىشى ۋە ھۈسەيىن جېلىلنىڭ ئائىلىسى بىلەن جەم بولۇشى كېرەكلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان.

يىغىندا ھۈسەيىن جېلىلنىڭ سوتلىنىش جەريانى ۋە نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ھەققىدە كۆپلەپ سوئاللار سورالغان ۋە جاۋابلار بېرىلگەن.

تەتقىقاتچى ئەزىز ئىسا ئەلكۈننىڭ ئامېرىكا ئۇنىۋېرىسىتېتلىرىدىكى لىكسىيە زىيارىتى داۋام قىلماقتا

ئەنگىليەدە ياشاۋاتقان تەتقىقاتچى ئەزىز ئىسا ئەلكۈن ئون يىلدىن بۇيان ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنىڭ مۇھىم پارچىسى بولغان مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ھەققىدە ئىزچىل ئىزدەنگەن ۋە ”ئىككى مىڭ يىللىق ئۇيغۇر شېئىرىيىتى ئانتولوگىيەسى“ ۋە ”قاماقتىكى روھلار“ ناملىق كىتاپلارنى نەشىر قىلدۇرغان ئىدى. ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ قەدىمىيلىكى ۋە ئىلغارلىقىنىلا ئەمەس، يەنە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ زۇلۇمغا قارشى ئىسيانكارلىقى، باش ئەگمەسلىكىمۇ ئەكس ئەتتۈرۈلگەن بۇ كىتاپلار خەلقارا ئاكادىمىيە ساھەسىنىڭ دىققىتىنى تارتقان. ئۇ يېقىندا ئامېرىكىدىكى پرىنسىتون ئۇنىۋېرىسىتېتى تەرىپىدىن مەزكۇر ئىزدىنىشلىرى ھەققىدە لىكسىيە سۆزلەشكە تەكلىپ قىلىنغان. ئۇ 23 - مارت كۈنى بۇ ئۇنىۋېرىسىتېتتىكى لىكسىيەسىدە يۇقۇرىقى كىتاپلىرى ۋە ”جاۋاپسىز قالغان تېلېفون“ ناملىق ھۆججەتلىك فىلىمىنى تونۇشتۇرغان. ئۇ لىكسىيەدىن كېيىن، ئۇنىۋېرىسىتېتنىڭ بىر قىسىم ئوقۇغۇچىلىرى ۋە نىۋيورك تەۋەسىدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇر جامائىتى بىلەن ئۇچرىشىپ سۆھبەتلەردە بولغان. ئەزىز ئىسا 27 - مارتقا قەدەر يېيل ۋە خارۋارد ئۇنىۋېرىسىتېتلىرىدىمۇ ئوخشاش تېمىدا لىكسىيە سۆزلىگەن. ئۇنىڭ خارۋارد ئۇنىۋېرىسىتېتىدىكى لىكسىيەسىدە داڭلىق تەتقىقاتچى،پروفېسسور مارك ئېللىيوت رىياسەتچىلىك قىلغان. ئەزىز ئىسانىڭ بۇ قېتىم لېكسىيە زىيارەتلىرى پىلانىدا، ئىندىيانا ئۇنىۋېرىسىتېتى ۋە ۋاشىنگىتوندىكى بىر تەتقىقات ئورنىمۇ بار بولۇپ، ئۇ ئالدىمىزدىكى كۈنلەردىكى بۇ پائالىيەتلىرى داۋامىدا، ۋاشىنگىتوندىكى ئۇيغۇر جامائىتى بىلەنمۇ ئۇچراشماقچى.

ئۇيغۇر پوچتىسى خىتاينىڭ بەيدۇ شىركىتىگە چېتىشلىق بىر مەنبەدىن تور ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان

ئۇيغۇر پوچتىسى مۇشۇ ئاينىڭ 9-كۈنى غايەت زور كۆلەملىك تور ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان. ئۇيغۇر پوچتىسى ھەمكارلىشىۋاتقان تور تېخنىكا شىركىتى بۇ ھۇجۇمنىڭ 154 دېگەن نومۇردىن باشلانغان سىنگاپوردىكى بىر ئايپى ئادرېسىدىن كەلگەنلىكى ۋە بۇنىڭ خىتاينىڭ بەيدۇ شىركىتىگە چېتىشلىق ئىكەنلىكىنى ئېنىقلىغان.

ئۇيغۇر پوچتىسىنىڭ قۇرغۇچىسى، ئاكتىپ پائالىيەتچى تاھىر ئىمىن بۈگۈن بۇ ھەقتە زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، خىتاي تەرەپنىڭ ئۇيغۇر پوچتىسىنىڭ خەۋەرلىرىدىن بىئارام بولىۋاتقانلىقى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ چەتئەلدىكى بىر مۇستەقىل ئاۋازىنى ئۆچۈرۈشكە ئۇرۇنىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى.

تاھىر ئىمننىڭ دېيىشىچە، ئۇيغۇر پوچتىسىنىڭ تېخنىك خادىملىرى، تېگىشلىك تەدبىرلەرنى قوللۇنۇپ، تور بەت مۇلازىمىتىنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئەسلىگە كەلتۈرگەن.

ئۇيغۇر پوچتىسى بۇ ئەھۋالنى ئامېرىكىنىڭ ئالاقىدار بىخەتەرلىك ئورگانلىرىغا دوكىلات قىلغان، مەزكۇر ئورگانلار بۇ دوكىلات ھەققىدە مەخسۇس ئارخىپ تۇرغۇزغان.

ئۇيغۇر پوچتىسى ئۇچرىغان بۇ ھۇجۇم بۇ ھەپتە شەرقى جەنۇبى ئاسىيا خەلقارا خەۋەرلىرى، ھىندىستاننىڭ لوكمات خەۋەر ئاگېنتلىقى ۋە ئىراقنىڭ شىئە خەلقارا خەۋەرلىرى قاتارلىق خەلقارا ئاخبارات ۋاستىلىرى تەرىپىدىن كەڭ خەۋەر قىلىندى.

خىتاي تەتقىقاتچى ئافغانىستاننىڭ ئۇيغۇرلارنى خىتايغا قايتۇرۇشىنى رەت قىلغانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى

مۇشۇ ئاينىڭ 20 - كۇنى خىتاينىڭ ”كۆزەتكۈچى“ تورى شاڭخەي خەلقارا مەسىلىلەر تەتقىقات ئورنى جەنۇبى ئاسىيا تەتقىقات مەركىزىنىڭ مۇدىرى، تەتقىقاتچى ليۇ زوڭيى بىلەن ئافغانىستان مەسىلىسى ھەققىدە سۆھبەت ئۆتكۈزگەن. سۆھبەتتە ئۇيغۇر مەسىلىسىمۇ ئوتتۇرىغا چىققان.

ليۇ زوڭيى سۆھبەت داۋامىدا تالىبان ھۆكۈمىتىنىڭ تۆت تۈرلىك سەۋەبنى كۆرسىتىپ خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى قايتۇرۇپ بېرىش تەلىپىنى رەت قىلغانلىقىنى ئاشكارىلىغان. ئۇنىڭ دېيىشىچە، تالىبان ھلۆكۈمىتى ئۇيغۇرلار بىلەن ئەينى چاغدا سوۋېت ئىشغالىغا قارشى جەڭ قىلغانلىقى، شۇڭا ئارىلىرىدا سەبداشلىق مۇناسىۋىتى بارلىقىنى؛ئىككىنجىدىن، دىنىي قېرىنداش ئىكەنلىكى، پەشتۇن ئادەتلىرى بويىچە پاناھلانغۇچىلارنى قوغدايدىغانلىقى، ھەرگىز قايتۇرىۋەتمەيدىغانلىقى، بىر قىسىم ئۇيغۇرلارنىڭ ئافغانىستاننىڭ بەزى جايلىرىدا ۋەزىپە ئىجرا قىلىپ ئافغانىستاننىڭ بىختەرلىكى ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتقانلىقى، بەزى ئۇيغۇرلارنىڭ يەرلىك ئاھالىلەر بىلەن توي قىلىپ، ئىجتىمائىي جەھەتتىن يەرلىكلەر بىلەن ئۇرۇق-تۇققانغا ئايلانغانلىقىنى، شۇڭا ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارنى قوغداشتا كەينىگە چېكىنمەيدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن.

سۆھبەتتىن مەلۇم بولۇشىچە، لى زوڭيى ئافغانىستان تاشقى ئىشلار مىنسىتىرلىكىنىڭ تەكلىپى بويىچە، ئۆتكەن ئايلاردا كابۇلدا بىر مەزگىل زىيارەت ۋە سۆھبەتلەردە بولغان .

لى زوڭيىنىڭ يۇقىرىقى بايانلىرىدىن تالىبان ھۆكۇمىتى ۋە خىتاي ئارىسىدا ئۇيغۇرلار توغرۇلۇق جىددىي بىر تالاش-تارتىش بولغانلىقى، بۇنىڭ تا ھازىرغىچە داۋام قىلىۋاتقانلىقى مەلۇم.

بۇ ئۇچۇرلار ھازىرغا قەدەر ئىككى تەرەپنىڭ رەسمىي ئورگانلىرى تەرىپىدىن دەلىللەنمىدى، لېكىن لى زوڭيى مەنسۇپ بولغان تەتقىقات ئورنىڭ خىتاي كومپارتىيىسى بىلەن باغلىنىشلىقى كۆزدە تۇتۇلۇپ، بەزى خەلقارا ئاخبارات ئورگانلىرى تەرىپىدىن ئىشەنچلىك دەپ قارالماقتا .

يېقىنقى يىللاردا تايلاند، مىسىر، قازاقىستان قاتارلىق ئون نەچچە دۆلەتتە ئۇيغۇر مۇھاجىرلارنى خىتايغا قايتۇرۇش پاجىئەلىرى ئارقا-ئارقىدىن يۈز بېرىپ كەلگەن. ئەگەر لى زوڭيى ئاشكارىلغان ئۇچۇرلار راست بولسا، ئافغانىستان شەرقىي تۈركىستانغا قوشنا ئەللەر ئىچىدە ئۇيغۇر پاناھلانغۇچىلارنى قوغداشتا مەيدانى ئەڭ مۇستەھكەم دۆلەت بولغان بولىدۇ.

دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مۇھاجىر ئۇيغۇرلار روزا ھېيت بىلەن نورۇز بايرىمىنى قوش خۇشاللىق ئىچىدە تەبرىكلىدى

20- مارت سەھەردە، ئامېرىكىنىڭ ۋاشىنگىتون شەھىرى، ۋېرجىنىيە ۋە مەرىلەن ئىشتاتلىرىدىكى ئۇيغۇر جامائىتى جەم بولۇپ، روزا ھېيت نامىزى ئوقىدى. شەرقىي تۈركىستاندا دىنىي زۇلۇمنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقى مەلۇم. بۇ يىل رامىزان مەزگىلىدە، ئۇيغۇرلارنىڭ روزا تۇتۇشى چەكلەنگەن، ھەتتا روزا تۇتقان كىشىلەر جازالانغان. ھېيت نامىزىدا جامائەت شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇمنىڭ تېزراق ئاخىرلىشىشى ۋە مەزلۇم ئۇيغۇر خەلقىنىڭ پات يېقىندا ھۆرلۈككە ئېرىشىشى ئۈچۈن دۇئا قىلىشتى. شەنتىلى رايونىغا جايلاشقان ئۇيغۇر مەسچىتىدە ئوقۇلغان بۇ ھېيت نامىزىدىن كېيىن، مەسچىت ئالدىدا يۈزلىگەن جامائەت بىر-بىرىنىڭ ھېيتىنى تەبرىكلەشتى ۋە ئالاھىدە تەسىس قىلىنغان ئۇيغۇر بازىرىدىكى تائاملارغا ئېغىز تەگدى.

بۇ خۇشاللىق 21- مارت ئامېرىكىنىڭ پايتەختى ۋاشىنگىتوندىكى جورج ۋاشىنگىتون ئۇنىۋېرىسىتېتىدا ئۆتكۈزۈلگەن نورۇز پائالىيىتى بىلەن داۋاملاشتى.

ئامېرىكا ئۇيغۇر بىرلەشمىسى تەرىپىدىن ئۇيۇشتۇرغان، جورج ۋاشىنگىتون ئۇنىۋېرىسىتېتى ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقات پروگراممىسى بىلەن ئاسىيا تەتقىقاتى سىگۇر مەركىزى ھەمكارلاشقان بۇ پائالىيەت نورۇز بايرىمى ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان ئۆزگىچە بازار بىلەن باشلاندى. ئۇيغۇرچە تائاملار ۋە مىللىيچە بۇيۇملار كىشىلەرنىڭ زور قىزىقىشىنى قوزغىدى.

«مۇھاجىرەتكە تۇتاشقان نورۇز: ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، يېڭىلىنىش ۋە مەنسۇپلۇق» ماۋزۇسىدىكى مەخسۇس پائالىيەتتە، ئامېرىكا ئۇيغۇر بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسى مىسران دولان سۆز قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋىي مەدەنىيىتى ئېغىر بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراۋاتقان بىر پەيتتە، مۇھاجىرەتتە نورۇز بايرىمىنى تەبرىكلەشنىڭ ۋە مۇشۇنداق ئەنئەنىلەرنى داۋاملاشتۇرۇشنىڭ ئەھمىيىتىنى تەكىتلىدى. پائالىيەتتە، ئۇيغۇرلارنىڭ نورۇز پائالىيىتى ھەققىدە ئىشلەنگەن «ئۈمىدنى تەبرىكلەش» ناملىق ھۆجەتلىك فىلىم قويۇلدى. ئامېرىكا مېھرىبان ئانا ئۇيغۇر مەكتىپىنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى تەييارلىغان ئۇسسۇللار پائالىيەتكە قاتناشقۇچىلارنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشتى. دوكتۇر ئەلىس ئاندېرسون ئۇيغۇر مىللىي مۇزىكىلىرى ھەققىدە، تەتقىقاتچى مۇستافا ئاقسۇ ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇر تىلى ئوقۇتۇشى ھەققىدە دوكلات بەردى. مۇزىكانت ۋە ناخشىچى ئامىر قىلىچ خىتاي لاگىرىدا ۋاپات بولغان مېھراي ئەركىنگە بېغىشلانغان «سەن كەلمىدىڭ» دېگەن ناخشا بىلەن ئاتاقلىق سەنئەتكار ئابدۇرېھىم ھېيتنىڭ ئىجادىيىتى بولغان «ئۇچراشقاندا» ناملىق ناخشىلارنى ئورۇنلاپ، پائالىيەتنى يۇقۇرى پەللىگە كۆتۈردى.

تۈركىيە، گېرمانىيە، ياپونىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىمۇ ھەر تۈرلۈك سەنئەت پائالىيەتلىرى ئارقىلىق روزا ھېيت بىلەن نورۇز بايرىمى قىزغىن تەبرىكلەنگەن.

تۈركىيە ۋە قازاقىستان باش ئەلچىلىرى بېيجىڭدا خىتاينىڭ «شىنجاڭ» سىياسىتىنى مەدىھىيەلىدى

شۇ يەر ۋاقتى 20- مارت جۈمە كۈنى، بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن بىر رەسمىي پائالىيەتتە، تۈركىيە ۋە قازاقىستاننىڭ خىتايدا تۇرۇشلۇق باش ئەلچىلىرى خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستان (شىنجاڭ) ھەققىدىكى تەشۋىقاتلىرىغا ماسلىشىپ، رايوننىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتىنى يۇقىرى باھالىغان. خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىدىن خىتاي كۈندىلىك گېزىتى (China Daily) ، خىتاي خەلقارا تېلېۋىزىيە تورى (CGTN) قاتارالىقلارنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، 40 دۆلەتتىن 72 ۋەكىل قاتناشقان بۇ يىغىندا رايوننىڭ «ئالاقە ۋە سودا دەرۋازىسى» بولۇشتەك رولى تەكىتلەنگەن.

قازاقىستان باش ئەلچىسى شاكرات نۇرىشېۋ ئىككى تەرەپلىك سودا سانلىق مەلۇماتلىرىنى ئالاھىدە تىلغا ئالغان. ئۇنىڭ ئاشكارىلىشىچە، 2025- يىلى قازاقىستان بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى جەمئىي سودا سوممىسى 48.7 مىليارد دوللارغا يەتكەن بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە شەرقىي تۈركىستان بىلەن بولغان سودىلا 23.5 مىليارد دوللارنى تەشكىل قىلغان. نۇرىشېۋ 1700 كىلومېتىرلىق ئورتاق چېگرانىڭ ئەھمىيىتىنى ۋە رايوننىڭ ياۋروپا- ئاسىيا بازارلىرىنى تۇتاشتۇرىدىغان مۇھىم تۈگۈن ئىكەنلىكىنى تىلغا ئالغان.

تۈركىيە باش ئەلچىسى سەلچۇق ئۈنال بولسا 2025- يىلى نويابىردا شەرقىي تۈركىستاندا ئېلىپ بارغان زىيارىتى جەريانىدا «پۇختا تەرەققىيات تەدبىرلىرى» گە شاھىت بولغانلىقىنى بايان قىلغان. ئۇ يەنە يېقىنقى بىر قانچە يىلدا تۈركىيەنىڭ بىر قانچە مىنىستىرى، تاراتقۇلىرى ۋە ئەقىل ئامبارلىرىنىڭ رايونغا تەكلىپ قىلىنغانلىقىنى، بۇ خىل ئالاقىلەرنىڭ تۈركىيە-خىتاي ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنى يەنىمۇ كۈچەيتىدىغانلىقىنى قەيت قىلغان.

بۇ باياناتلار خەلقئارا جەمئىيەت ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى شەرقىي تۈركىستاندىكى سىستېمىلىق باستۇرۇشلارنى «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ ئەيىبلەۋاتقان بىر پەيتتە ئېلان قىلىندى. ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى تۈركىي دۆلەتلەرنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن بولغان قېرىنداشلىق مۇناسىۋىتىنى قايرىپ قويۇپ، ئىنسان ھەقلىرى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىققا كۆز يۇمۇپ، بېيجىڭ بىلەن بولغان ئىقتىسادىي مەنپەئەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇۋاتقانلىقىنى قاتتىق تەنقىد قىلماقتا.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى رابىيە قادىر خانىم، بۈگۈن رادىيومىزغا بايانات بېرىپ، ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ روزا ھېيتنى تەبرىكلىدى. شەرقى تۈركىستاندا نەچچە مىليون ئۇيغۇرنىڭ لاگىر ۋە تۈرمىلەردە يېتىۋاتقانلىقىنىڭ 9-يىلىغا قەدەم قويغانلىقىنى ئەسكەرتكەن رابىيە قادىر خانىم، بۇلارنىڭ دەردىنى دۇنياغا ئاڭلىتىش ئۇچۇن مۇھاجىرەتتە ھەرىكەت قىلىۋاتقان بارلىق پائالىيەتچىلەرنى تەبرىكلىدى.

ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تارىخىدىكى بەخت-سائادەتلىك يىللىرىغا شۇ چاغلاردا قۇرغان دۆلەتلىرىنىڭ، نۆۋەتتىكى قارا كۈنلىرىگە بولسا دۆلەتسىزلىكنىڭ سەۋەب بولغانلىقىنى ئەسكەرتكەن رابىيە قادىر خانىم، بۇ مۇبارەك كۈنلەردە، شۇ دۆلەت ئاتىلىرىمىزنى، مىللىي قەھرىمانلىرىمىزنى ئەسلەشكە، ئۇلارنىڭ ئائىلە تاۋاباتلىرىنى يوقلاشقا دەۋەت قىلدى.

خىتاينىڭ مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى خەلقارا ۋە ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ تەنقىدىگە ئۇچرىدى

خىتاينىڭ مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى مۇشۇ ئاينىڭ 12 -كۇنى ”مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى ئىلگىرى سۇرۇش قانۇنى“ نامىدا بىر قانۇن ئېلان قىلغان ۋە بۇ قانۇندا ، ”جوڭخۇا ئېڭىنى يېتىلدۇرۇش ۋە جوڭخۇا مىللىتىنى شەكىللەندۈرۈش“ تىن ئىبارەت ”بىر دۆلەت، بىر مىللەت“ تەشەببۇسىنى قاتتىق تەكىتلەنگەن ئىدى. بۇ قانۇن خەلقئارا ۋە ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ قاتتىق تەنقىدىگە ئۇچرىدى.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ ئالىي كومىسسارى ۋولكېر تۈرك، بۇ قانۇننى" پۇقرالارنىڭ دىنىي ۋە مەدەنىيەت ئەركىنلىكىنى بوغۇش، ئۇيغۇر ۋە تىبەتلەرنى يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا چەتكە قېقىش لايىھىسى" دەپ تەنقىد قىلغان.

خەلقارا كىشىلىك ھوقۇقنى كوزىتىش تەشكىلاتى بولسا، بۇ قانۇننى ”ئاسىمىلاتسىيەنى قانۇنىي ئاساسقا ئىگە قىلىش“ دەپ ئەيىبلىگەن.

تەيۋەن ھۆكۈمىتىمۇ بۇ قانۇنغا ئىنكاس قايتۇرۇپ، خىتاينىڭ بۇ قانۇن ئارقىلىق دۆلەتنىڭ پۈتۈنلىكى باھانە قىلىپ تۇرۇپ، دۆلەت سىرتىدا زورۋانلىق ئېلىپ بېرىشنىڭ يولىنى ئېچىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان.

ئۇيغۇر كوزەتكچىلەرنىڭ قارىشىچە، بۇ قانۇن ئەمەلىيەتتە خىتاي يىللاردىن بېرى شەرقىي تۈركىستاندا ئىجرا قىلىپ كېلىۋاتقان ئۇيغۇر تىلىنى ھوكۇمەت، مائارىپ ۋە چوڭ تىجارىي ئورۇنلىرىدىن سىقىپ چىقىرىش سىياستىنى رەسمىي قانۇنلاشتۇرىلىشىدۇر.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۇ ھەقتىكى باياناتىدا يۇقىرىقى نۇقتىلارنى تەكىتلەش بىلەن بىللە، بۇ قانۇندىكى بەزى ماددىلارنى ”شەرقىي تۈركىستاغا خىتاي كوچمەن ئېقىمىنى رىغبەتلەندۈرۈش“ دەپ ئەيىبلىدى. ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتى بولسا، مەزكۇر قانۇننى ”مىللەتلەر ئارا توي قىلىشنى تەشەببۇس قىلىپ، ئۇيغۇر جەمئىيىتىنى شالغۇتلاشتۇرۇش يەنى ساپلىقىنى بۇزۇش“ دەپ تەنقىد قىلغان.

سالىھ خۇدايار ۋە مەمتىمىن ئەلا يېتەكچىلىكىدىكى شەرقى تۈركىستان سۇرگۇندى ھۆكۈمىتى، خانس ئىندىئا ناملىق ئاخباراتىغا بەرگەن باياناتىدا خىتاينىڭ مەزكۇر قانۇنىنى ”خىتاي ئىمپىريالىزىمى ۋە مۇستەملىكىچى ھاكىمىيىنى تېخىمۇ كېڭەيتىش ۋە سىستېمىلاشتۇرۇش لايىھىسى“ دەپ ئەيىبلىگەن.

كۆزەتكۈچىلەرنىڭ دېيىشىچە خىتاي بۇ قانۇنى ئارقىلىق 1984 -يىلى ئېلان قىلغان مىللىي تېررىتورىيىلىك ئاپتونومىيە قانۇنىدا ئۇيغۇر ۋە تىبەت قاتارلىق مىللەتلەرگە قەغەزدە يۈزىدە بېرىلگەن بىر قىسىم ھەقلەرنى ئاشكارا ھالدا ئىنكار قىلغان،

خوتەن ۋە تۇمشۇق ئايرودورۇمىنىڭ نام تاختىسىدىن ئۇيغۇرچە خەت ئوچۇرۇلگەن

ئۆتكەن ھەپتە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا، خوتەن ئايرودورۇمىنىڭ ۋىۋىسكىسى يەنى نام تاختىسىدىكى ئۇيغۇرچە خەتنىڭ ئوچۈرۈلگەنلىكى ھەققىدە بىر سۆرەتلىك خەۋەر تارقالدى. بىز بۇ يىپ ئۇچىغا ئاساسەن ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرىمىزدا، خىتاي " مىللەتلەر ئىتتىپقالىقىنى ئىلگىرى سۇرۇش قانۇنى" يولغا قويۇپ ھەپتە ئۆتمەي، شەرقى تۈركىستادىكى بىر قىسىم ئايرۇدۇرۇملارنىڭ نام تاختىلىرىدا ئۇيغۇرچە خەتنىڭ ئۆچۇرۇلگەنلىكى دەلىللەندى.

بىز ئالدى بىلەن خوتەن ئايرودورۇمىغا تېلىپون قىلىپ، ئايرودورۇمنىڭ نام تاختىسىدا ئۇيغۇرچە خەتنىڭ بار-يوقلۇقىنى سورىدۇق. تېلىفونىمىزنى قوبۇل قىلغان خادىم، نام تاختىدا ئۇيغۇرچە خەتنىڭ يوق ئىكەنلىكىنى ئاشكارىلىدى. بىز ئۇيغۇرچە نامنىڭ قاچان ئوچۈرۈلگەنلىكىنى سورىغىنىمىزدا، بۇ ھەقتە رەھبىرى خادىملاردىن مەلۇمات ئېلىشىمىزنى تەۋسىيە قىلىپ سوئاللىرىمىزغا جاۋاپ بەرمىدى.

بۇ ئايرودورۇمنىڭ يەنە بىر بىر مەسئۇل خادىمىمۇ، مەزكۇر ئايرودورۇمدا ئۇيغۇرچە يېزىقنىڭ يوقلۇقىنى بايان قىلدى، ئەمما ، بۇنىڭ قاچان ئۆچۇرۇلگەنلىكى ۋە ئوچۇرۇلۇشىڭ ، " مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى" بىلەن ئالاقىسى بار-يوقلۇقىنى سورىغىنىمىزدا، ئۇمۇ بۇ ھەقتە ئوزىدىن بىر دەرىجىدە يۇقىرى ئورگاندىن مەلۇمات ئېلىشىمىزنى تەۋسىيە قىلىپ ، سوئاللىرىمىزغا جاۋاپ بېرىشتىن ئوزىنى قاچۇردى.

بىز ئارقىدىن تۇمشۇق ئايرودورۇمىغا تېلىپون قىلدۇق. تېلىپونىمىزنى دەسلەپتە قوبۇل قىلغان خادىم، ئايرودورۇم نام تاختىسىدا ئۇيغۇرچە خەت يوقلۇقۇنى دەلىللىدى، بۇ ئايرودورۇمدىكى باشقا خادىملارمۇ، ئۇيغۇرچىنىڭ قاچاندىن بېرى ئۆچۈرۈلگەنلىكى ۋە نېمە ئۇچۇن ئۆچۈرۈلگەنلىكى ھەققىدىكى سوئاللىرىمىزغا جاۋاپ بېرەلمىدى، ئەكسىنچە سوئاللىرىمىزدىن جىددىيلىشىپ، ئايرودورۇمدا مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنىڭ ياخشى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى، شۇنداقلا مىللەتلەر مۇناسىۋىتى ۋەزىيىتىنى ئاقلاشقا ۋە پەدەزلەشكە تىرىشتى.

بىز ئاخىرىدا قەشقەر ئايرودورۇمىغا تېلىفون قىلدۇق. ئايرودورۇم مۇلازىمەت خادىمى، ئايرودورۇم سىرتىدىكى نام تاختىدا ئۇيغۇرچە خەت بار-يوقلۇقىنى بىلمەيدىغانلىقنى، ئەمما ئوزى ئىشلەۋاتقان ئايرودورۇمنىڭ ئىچىدە، نۆۋەتتە ئۇيغۇرچە يېزىقنىڭ يوقلۇقۇنى ئېيتتى. ئۇ يەنە ئۇيغۇرچە يېزىقتىكى لەۋھە، لوزۇنكا، ۋە ۋىۋىسكىلارنىڭ تېخى بىرقانچە ھەپتىنىڭ ئالدىدا بار ئىكەنلىكىنى، قوللىنىشتىن قالدۇرۇلغانلىقىغا ئۇزۇن بولمىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى.

ئايرودورۇمدىكى يولۇچىلاردىن بىرى ، بىر نەچچە كۈندىن بېرى ئايرۇدۇرۇم نام تاختىسىنىڭ ئىككى قېتىم ئالماشقانلىقى، يەنى دەسلەپتە ئۇيغۇرچە-خىتايچە يېزىلغان نام تاختا ئورنىغا پەقەتلا خىتايچە خەت يېزىلغان نام تاختا ئېسىلغانلىقى، ئەتىسى بۇنىڭ ئورنىغا ئۇيغۇرچە يېزىلغان تاختىنىڭ قايتا ئەسلىگە كەلتۇرۇلگەنلىكىنى بايان قىلدى.

مەزكۇر يولۇچىنىڭ بۇ بايانىدىن، يەرلىك دائىرىلەرنىڭ، يۇقىرىقى قانۇننى ئىجرا قىلىشتا ئۆز ئەھۋاللىرى ۋە ۋەزىيەتكە قاراپ پەرقلىق ئىجرا قىلىۋاتقانلىقى مەلۇم بولماقتا.

ئۇيغۇر كۆزەتكۇچۇلەر، خىتاينىڭ ئۇيغۇر تىل-يېزىقىنى ھۆكۇمەت ، مائارىپ سودا ساھەسىدىن سىقىپ چىقىرىش قەستىنىڭ ئىشغالىيەت بىلەن تەڭ باشلانغانلىقى، نۆۋەتتىكى ئىرقىي قىرغىنچلىق باسقۇچىدا، يەنە بىر بالداق يالىڭاچ ھالدا ئىجرا قىلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۇرمەكتە.

دۇق رەھبەرلىرى ياۋروپا پارلامېنتىدا پائالىيەت ئېلىپ باردى

ئۆتكەن ھەپتە يەنى 10-مارت كۇنى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇننىڭ يېتەكچىلىكىدە بىر ھەيئەت ياۋروپا پارلامېنتىدا ئىككى كۈن پائالىيەت ئېلىپ بارغان. بۇ جەرياندا، ياۋروپا پارلامېنتى ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسىدىن، ئەنگىن ئەروگلۇ قاتارلىق بىر قىسىم پارلامېنت ئەزاسى ۋە خادىملىرى بىلەن كورۇشۇپ نۆۋەتتىكى ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ھەققىدە مەلۇمات بەرگەن. نۆۋەتتىكى رامىزان ۋەزىيىتى ھەققىدە ئالاھىدە توختالغان ھەيئەت، رادىيومىز ئاشكارىلىغان خوتەندە 6 ئۇيغۇرنىڭ روزى تۇتقانلىقى سەۋەپلىك تۇتۇلغانلىقى ۋە بەيتۇللا مەسچىتىنىڭ چېقىلىش خەۋپىگە دۇچ كەلگەنلىكى قاتارلىق يېقىنقى ئەھۋاللاردىن مەلۇمات بەرگەن. ئۇلار ياۋروپا پارلامېنتىدىن، خىتايغا قارىتا تەكلىپ ، تەۋسىيە ۋە تەنقىدلەردىن ھالقىپ جازالاش خاراكتېرلىك تەدبىر قوللىنىشنى تەلەپ قىلغان.

ب د ت دا ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ئىلغار تېخنىكىلىق زورۋانلىقنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچراۋاتقانلىقى دوكلات قىلىندى

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى تېلىۋىزىيەسىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتى مۇشۇ ئاينىڭ 16- كۇنى ب د ت ئاياللار كومىتېتىنىڭ 70 -نۆۋەتلىك يىغىنغا پاراللېل ھالدا ئېچىلغان" ئەركىنلىك ۋە بىخەتەرلىك: ئاياللارغا قارىتا رەقەملىك (ئىلغار تېخنىكىلىق) زوراۋانلىق" دېگەن تىمىدىكى يىغىنغا قاتناشقان. يىغىندا تەشكىلات رەئىسى روشەن ئابباس خانىم، ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ خىتاينىڭ رەقەملىك يەنى ئىلغار تېخنىكىلىق زورۋانلىقىنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىۋاتقانلىقى ھەققىدە دوكلات بەرگەن.خىتاينىڭ ئەنئەنىۋىي زوراۋانلىق ۋاستىلىرىن باشقا يەنە، يۇز تونۇش، ئاۋاز تونۇش قاتارلىق بىر يۇرۇش يېقىنقى زامان ئىلغار تېخنىكىلاردىن پايدىلىنىپ ئۇيغۇر ئاياللىرىنى تېخىمۇ ئېغىر كونترول ئاستىغا ئالغانلىقى ۋە زۇلۇم سېلىۋاتقانلىقىنى پاش قىلغان.

روشەن ئابباس سۆزىدە، خىتاينىڭ ئىلغار تېخنىكىلىق زوراۋانلىقىنى شەرقىي تۈركىستادا قوللىنىپ سىناقتىن ئۆتكەندىن كىيىن خوڭكوڭدا قوللىنىشقا باشلىغانلىقى ۋە خەلقئارادىكى ئوزىنىڭ بېقىندى دۆلەتلىرىگە ئېكسپورت قىلىپ، دۇنيا تېنچلىقىغا تەھدىت يارىتىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتكەن.

قەلبىنۇر سىدىقنىڭ گۇۋاھلىقلىرىغا ئاساسەن ئىشلەنگەن " ماشىنىنىڭ كۆزى" ناملىق فىلم ياۋروپادا دىققەت قوزغىدى

گوللاندىيەدە ئۆتكەن يىلى، لاگىر شاھىدى قەلبىنۇر سىدىقنىڭ گۇۋالىقلىئىرىنى ئاساس قىلىپ " ماشىنىنىڭ كۆزى" ناملىق بىر ھۆججەتلىك فىلم ئىشلەنگەن ئىدى. مەلۇم بولۇشىچە بۇ فىلم ياۋروپادا خىتاي ۋە ئۇيغۇر ۋەزىيىتىگە قىززىققۇچىلارنىڭ كۇچۇلۇك دىققىتىنى قوزغىغان .ھازىرغا قەدەر، گوللاندىيە، چېخىيە، گرېتسىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە بىرقانچە مەيداندىن 10 نەچچە مەيدانغا قەدەر قويۇلغان. بىز بۇگۇن لاگىر شاھىدى قەلبىنۇر سىدىق بىلەن بۇ فىلمنىڭ مۇھىم مەزمۇنلىرى، ئۆزىگە خاس ئالاھىدىكلىرى ۋە ھازىرغا قەدەر قوزغىغان تەسىرى ھەققىدە سۆھبەت ئېلىپ باردۇق.

ئالدىنقى ھەپتىدىكى ئېنىقلاشلىرىمىزدا، رامزاننىڭ بىرىنچى ھەپتىسىدىكى ئۆي تەكشۈرۈشتە، روزا تۇتقانلىقى پاش بولغان 6 كىشىدىن بەش نەپىرىنىڭ ياشتا چوڭ بولغانلىقى ئۈچۈن قويۇپ بېرىلگەنلىكى مەلۇم بولغان ئىدى. بىز بۇ ھەپتە بۇلارنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ھەققىدە ئىز قوغلاپ ئېنىقلاش ئېلىپ باردۇق.

ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا، ئاھالىلەردىن بىرى، ئۆتكەندە روزا تۇتقانلىقى ئۈچۈن تۇتۇلۇپ قويۇپ بېرىلگەنلەردىن، روزىنىسا ئىسىملىك ئايالنىڭ قايتا تۇتۇلغانلىقى ۋە بىر ھەپتىدىن كېيىن، يەنى 8-مارت كۈنى ئۇنىڭ قاماقخانىدىن جەسىتى چىققانلىقىنى ئاشكارىلىدى. ئۇنىڭ دېيىشىچە، روزىنىسا بۇ يىل 62 ياش بولۇپ، لوپ بازىرىنىڭ قوغان كەنتىدىن ئىكەن.

لوپ بازىرىدىن تېلىفونىمىزنى قوبۇل قىلغان بىر ساقچى خادىمى، يېقىندا قاماقخانىدا ئۆلگەنلەر بار-يوقلۇقىنى سورىغىنىمىزدا، بار دەپ جاۋاپ بەردى، ۋە ئۆلگۈچىنىڭ 60 نەچچە ياشلىق روزىنىسا مەتروزى ئىكەنلىكىنى دەلىللىدى.

ئەھۋالدىن خەۋەردار ئاھالىنىڭ ئاشكارىلىشىچە، روزىنىسا دەسلەپتە تۇتۇلغاندا، يېشىنىڭ 70 ياشتىن ئاشقانلىقىنى بايان قىلغىنى ئۈچۈن قويۇپ بېرىلگەن. كېيىن ساقچىلار روزىنىسانىڭ سالاھىيەت كېنىشكىسىدىكى يېشىنىڭ 62 ئىكەنلىكىنى بايقاپ ئۇنى قايتىدىن تۇتقۇن قىلغان. بۇ جەرياندا، روزىنىسا ئۆزىنىڭ 70 تىن ئاشقانلىقى، كىملىكتىكى يېشىنىڭ توغرا ئەمەسلىكىنى بىلدۈرۈپ ساقچىلار بىلەن تاكاللاشقان. ساقچىلار بۇنى جەمىيەت تەرتىپىنى بۇزۇش دەپ قاراپ، روزىنىسانى قولىغا كويزا سېلىپ دەرھال ساقچىخانىدىن قاماقخانىغا يۆتكىگەن،

مەزكۇر ساقچى خادىمىمۇ، روزىنىسانىڭ روزا تۇتۇشتىن باشقا يەنە قانداق گۇناھ ئۆتكۈزگەنلىكىنى سورىغىنىمىزدا، ئۇنىڭ جەمىيەت تەرتىپىنى بۇزغانلىقى ئۈچۈن قامالغانلىقىنى تىلغا ئالدى.

ئەمما روزىنىسانىڭ قاماقخانىدا قانداق سەۋەپ بىلەن ئولگەنلىكى ھەققىدە مەلۇمات بېرەلمىدى.

گاگا شەھەرلىك ھۆكۈمەت چاغان پائالىيىتىدە چىققان ماجىرادا ئابدۇرەھىم غېنىغا قىلىنغان مۇئامىلىنى زوراۋانلىق دەپ ئەيىبلىدى

14- فېۋرال كۈنى گوللاندىيىنىڭ گاگا شەھەرلىك ھۆكۈمەتتە ئوتكۇزۇلگەن چاغان پائالىيىتىدە پائالىيەتچى ئابدۇرەھىم غېنى بىلەن خىتاي نازارەتچىلەر ئارىسىدا ماجىرا يۈز بەرگەن. بۇ گوللاندىيە ئاخباراتىدا غۇل-غۇلا قوزغىغان ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ دىققىتىنى تارتقان ئىدى.

گاگا شەھەرلىك ھۆكۈمەت 11-مارت كۈنى مۇخبىرلارنىڭ بۇ ھەقتىكى سو‘ئالىغا جاۋاپ بېرىپ، ئابدۇرەھىم غېنىنىڭ مەزكۇر پائالىيەتتە لوزۇنكا ئېچىپ ئۆز پىكرىنى بايان قىلىشىنىڭ تامامەن يوللۇق بىر ھەرىكەت ئىكەنلىكى، خىتاي نازارەتچىلەرنىڭ ھەرىكىتىنىڭ بولسا قوبۇل قىلغىنى بولمايدىغان بىر زوراۋانلىق ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان. ھۆكۈمەت يەنە، ئەسلىدە خىتاي نازارەتچىلەرگە پەقەت كۈزىتىش، كۆز-قۇلاق بولۇپ بېرىش ۋەزىپىسى بېرىلگەنلىكى، ھەرگىز قول سېلىپ ئارىلىشىش ھوقۇقى بېرىلمىگەنلىكى، ۋەقەگە قول سېلىپ ئارىلىشىش ھەققىنىڭ پەقەت يەرلىك گوللاندىيە بىخەتەرلىك كۈچلىرىدە ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن. ھۆكۈمەت يەنە، خىتاي نازارەتچىلەرنىڭ ھەددىدىن ئېشىپ ھەرىكەت قىلىپ، يەرلىك بىخەتەرلىك كۈچلىرىنىڭ مەسىلىنى چىرايلىق ھەل قىلىشىغا توسالغۇ بولغانلىقى بىلدۈرگەن.

ئابدۇرەھىم غېنىنىڭ بايان قىلىشىچە، تۈنۈگۈن يەنە، گوللاندىيىنىڭ ئالاقىدار قانۇن ئورگانلىرى ئابدۇرېھىم غېنىنىڭ خىتاي نازارەتچىلەر ئۈستىدىكى ئەرزىنى قوبۇل قىلىپ بۇ ۋەقە ھەققىدە رەسىمىي دېلو تۇرغۇزغان.

خىتاينىڭ غوللۇق بىر تەشۋىقات سۇپىسى دولقۇن ئەيسا بىلەن ئابدۇرەھىم غېنىنى ۋەتەن خائىنى دەپ ئېلان قىلغان

خىتاينىڭ «رەۋەئال سكۇم» يەنى «رەزىللىكلەرنى پاش قىلىش ئارخىپى» نامىدىكى توربېتى يېقىندا بىر تۇركۇم «ۋەتەن خائىن» لىرىنىڭ تىزىملىكىنى ئېلان قىلغان. 100 گە يېقىن كىشىنىڭ ئىسمى ۋە كەچۈرمىشى تىلغا ئېلىنغان بۇ ئارخىپتا، ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەردىن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى دولقۇن ئەيسا بىلەن گوللاندىيەدىكى پائالىيەتچى ئابدۇرەھىم غېنىمۇ قىستۇرۇلغان.

ئوزلىرىنى ئاتالمىش مۇستەقىل ئاخبارات ئورگىنى دەپ ئاتىۋالغان بۇ توربەتتىكى تەسۋىردە، بۇ ئىككى ئۇيغۇر پائالىيەتچى ۋەتەنگە خىيانەت قىلىش ۋە ئۆزلىرى تۇرىۋاتقان دۆلەتلەردە ساختىپەزلىك قىلىپ كۇن كەچۇرۇش بىلەن ئەيىبلەنگەن.

مەزكۇر توربەت ئېلان قىلغان بۇ قېتىمقى قارىلاش تىزىملىكىدە مەخسۇس بىر دۆلەت ئورگىنىنىڭ نامى تىلغا ئېلىنمىغان. ئەمما بۇ تور بەتنى كۆزىتىپ كېلىۋاتقان مۇتەخەسسىسلەر، بولۇپمۇ تور ھۇجۇمى مۇتەخەسسىسلىرى، بۇ توربەتنىڭ ئارقىسىدا خىتاي ھوكۇمىتىنىڭ ج ھ مىنىستىرلىكى بارلىقى، ۋە ئۇلار ئوز ئەيىپلىمىلىرىنى ئېلان قىلىشتا، بۇ خىل تەشۋىقات سۇپىسىدىكى ئۇچۇرلارنى مەنبە سۈپىتىدە پايدىلىنىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشكەن.

دولقۇن ئەيسا بىلەن ئابدۇرەھىم غەنى بۇ ھەقتە قايتۇرغان ئىنكاسلىرىدا، ئۆزلىرىنىڭ ۋەتىنىنىڭ خىتاي ئەمەس، شەرقى تۈركىستان ئىكەنلىكى، شۇڭا بۇ ئەيىپلىمىلەرنى پەرۋايىغا ئالمايدىغانلىقلىرىنى بىلدۈرۈشتى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خىتاينىڭ قارىلىشىغا ئۇچرىغان ياپون پارلامېنت ئەزاسى ئارفىيە ئابلەتنى قوللاپ بايانات ئېلان قىلدى

خىتاينىڭ يەر شارى ۋاقتى گېزىتى ئۆتكەن ھەپتە، ئۇيغۇر پەرزەنتى، ياپونىيە پارلامېنت ئەزاسى ۋە مۇۋا‘ئىن تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئارفىيە ئابلەتنى قارىلاپ مەخسۇس ۋىدىئولۇق خەۋەر ئىشلىگەن ئىدى . مەلۇم بولۇشىچە ئارفىيەنىڭ ۋەزىپىگە تەيىنلەنگەندىن بۇيان خىتاينىڭ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى ۋە خوڭكوڭلۇقلارنى باستۇرۇشىنى ئەيىپلىشى خىتاي تەرەپنىڭ نېرۋىسىغا تەككەن بولۇپ، ئۇلار بۇ خەۋىرىدە ئارفىيە ئابلەتنى زەھەرلىك تىكەن دەپ ئەيىبلىگەن.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئالدىنقى كۈنى بايانات ئېلان قىلىپ، خىتاي تەرەپنىڭ مەزكۇر تەشۋىقاتىنى بىر ئۇيغۇرنىڭ سىياسىي سەھنىدە چاقنىشىغا چىدماسلىق قىلىش ۋە ئىرقچىلىق دەپ ئەيىبلىدى.

بۇ ھەقتە رادىيومىزغا پىكىر بايان قىلغان قۇرۇلتاي رە‘ئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن، خىتاينىڭ ئارفىيە ئابلەتكە قارشى ھۇجۇمىنى خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا نەقەدەر ئۆچمەنلىك ۋە نە قەدەر ئەندىشە بىلەن قارايدىغانلىقىنىڭ ئىپادىسى دەپ ئىزاھلىدى. ئۇ خەلقارا جاما‘ئەتنى ياپونىيەدەك ئەركىن ۋە قۇدرەتلىك دولەتتىكى بىر ئۇيغۇرغا بۇ دەرىجىدە يولسىز ھۇجۇم قىلغان خىتاي دا‘ئىرىلىرىنىڭ ئۆز ھاكىمىيىتى ئاستىدىكى ئۇيغۇرلارغا نېمىلەرنى قىلىش مۇمكىنلىكىنى تەسەۋۋۇر قىلىپ بېقىشقا دەۋەت قىلدى.

تىبەت قوزغىلىڭىنىڭ 67-يىللىقىنى خاتىرىلەش نامايىشىغا ئۇيغۇر پائالىيەتچىلرىمۇ قاتناشتى

10 مارت كۈنى گېرمانىيىنىڭ بېرلىن شەھىرىدە تىبەتلىكلەر، تىبەت قوزغىلىڭىنىڭ 68-يىللىقىنى نامايىش ئارقىلىق خاتىرىلىگەن. خاتىرىلەش پائالىيىتىگە ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىدىن " ئىلھام توختىنى قوللاش ھەرىكىتى" تەشكىلاتىنىڭ باشلىقى، سابىق شەرقى تۈركىستان-ئۇيغۇرىستان قۇرۇلتىيىنىڭ رە‘ئىسى ئەنۋەرجان ئەپەندى ۋە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بېرلىن شۆبىسىنىڭ مەسۇلى غەيۇر قۇربان قاتناشقان.

ئەنۋەرجان ئەپەندى پائالىيەتتە، مىللىي رەھبەرلەردىن مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا ۋە ئىسا يۇسۇپ ئالپ تېكىنلەرنىڭ ئەينى يىللاردا تىبەت روھانىي داھىسى دالاي لاما بىلەن كورۇشكەندىكى خاتىرە سۇرەتلىرىنى كوتۇرۇپ چىقىپ، خىتايغا قارشى ئۇيغۇر-تىبەت ھەمكارلىقىنىڭ ئۇزۇن تارىخىنى پائالىيەتكە قاتناشقۇچىلارنىڭ ئېسىگە سالغان.

تىبەت 1951 -يىلى، خىتاي تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان. بۇ ئىشغالىيەتكە قارشى 1959 -يىلى 10-مارت كۈنى تىبەتتە قوزغىلاڭ كۆتۈرۈلگەن. قوزغىلاڭ قاتتىق باستۇرۇلغاندىن كېيىن، دالاي لاما ۋە سەبداشلىرى ھىندىستانغا قېچىپ چىقىپ پاناھلانغان ئىدى.

ئۇيغۇر تارىخىنى سىستېمىلىق ئۆگىنىشنىڭ يېڭى بىر مۇنبىرى ھازىرلاندى

ئۇيغۇر ئومۇمى تارىخى ناملىق 13 توملۇق كىتابنىڭ ئاپتورى، رادىيومىزنىڭ سابىق تەھرىرى دوكتور نەبىجان تۇرسۇننىڭ ئۇيغۇر تارىخى تور دەرسخانىسى ئۆتكەن ئايدا رەسمىي دەرس باشلىدى. ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى بۇ توغرۇلۇق خەۋەر ۋە ئىنكاسلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، ھازىرغا قەدەر 7 دۆلەتتىن 100 دىن ئارتۇق مەخسۇس ئوقۇغۇچى ھەر ھەپتىنىڭ شەنبە كۈنىدە دەرس ئالماقتا.

ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئىنكاسلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، نەبىجان تۇرسۇننىڭ لېكسىيەلەرىنىڭ شەخسىي ھېسسىيات ۋە پەرەزلەردىن خالىي بولۇشى، پەقەت، دۆلەت ئارخىپلىرى، يازما يادىكارلىقلار، تارىخىي شەخلسلەرنىڭ بايانلىرى قاتارلىق پاكىتلارنىڭ ئوتتۇرىغا قويۇلۇشى، شۇنداقلا ئاممىباپ ۋە قىزىقارلىق ئۇسلۇبتا بايان قىلىنىشى، لېكسىيەنىڭ جەلپكارلىقىنى ئاشۇرغان.

بۇ لېكسيەنىڭ پۇللۇق بولۇشى، يەنى دەرسخانىنىڭ ئوز خىراجىتىنى ئۆزى قامداپ مېڭىشىمۇ، ئۇيغۇر تارىخ لېكسىيىسى تارىخىدىكى بىر يېڭىلىق دەپ قارماقتا.

خىتاي سەنئەتكار: قولۇمدا ئۈرۈمچىدە لاگىردىكىلەرنىڭ مەجبۇرى ئەمگەككە سېلىنىۋاتقانلىقىغا ئائىت ۋىدىئو خاتىرىسى بار

گېرمانىيىگە يېڭى كەلگەن بىر خىتاي سەنئەتكار گاۋ جيەنمىڭ، رادىيومىزنىڭ خىتايچە بۆلۈمىنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، قولىدا ئۈرۈمچىدە لاگىردىكىلەرنىڭ مەجبۇرى ئەمگەككە سېلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدىغان ۋىدىئو خاتىرىسى بارلىقىنى ۋە بۇ كۆرۈنۈشلەرنى پات ئارىدا خەلقارا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىغا تاپشۇرىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

ئۇنىڭ دېيىشىچە، ئۇ 2024-يىلى دېكابىردا ئۈرۈمچىدە خۇسۇسىي فىلم ئىشلەش ئۈچۈن كۆرۈنۈشلەرگە سەھنە ئىزدەۋاتقان مەزگىلىدە، ئوزىدىن بىر كىلومېتىرچە يىراقلىقتا، كۆپ ساندا كىشىلەرنىڭ تۆمۈريول ياقىسىدا ئەمەك قىلىۋاتقانلىقىنى كۆرگەن، مەزكۇر كۆرۈنۈشتىن بىر غەيرىي نورماللىقنى بايقىغان، گاۋجيەنمىڭ، ئۇلارغا قاراپ يېقىنلاشقان. ئۇ بەش مېتىرچە ئارىلىقتىن كورگىنىدە ئىشلەۋاتقانلارنىڭ سېرىق كىيىم كىيىۋالغانلىقى، 10 نەچچە كىشى بىر گۇرۇپپا بولۇپ، ھەر بىر گۇرۇپپىنىڭ بىر نازارەتچى ئاستىدا ئەمگەك قىلىۋاتقانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭلا ئۇيغۇر ئىكەنلىكىنى بايقىغان. ئۇ بۇلارنىڭ لاگىردىن ئاچىقىلىپ ئەمگەككە سېلىنىۋاتقانلار ئىكەنلىكىنى پەرەز قىلىپ، دەرھال نەق مەيداننى سىنغا ئېلىشقا باشلىغان. دەل شۇ چاغدا، ئۇلارنى ئەمگەككە سېلىۋاتقان نازارەتچىلەر ئۇنىڭغا ۋارقىراپ رەسىمگە تارتماسلىقنى ۋە ساقچى كەلگىچە جايىدا مىدىرلىماي تۇرۇشنى بۇيرىغان. ئۇ شۇندىلا ئوزىنىڭ بېشىغا بىر ئاۋارىچىلىق كېلىدىغانلىقىنى بايقاپ، ساقچىنى ساقلىماستىن نەق مەيداندىن ئۇزاقلاشقان.

گاۋ جيەنمىڭ ئۆيىگە قايتقاندا بۇ ۋىدىيونى مەخسۇس ئارخىپقا ساقلىۋالغاندىن كېيىن ئاپىراتتىن يۇيۇۋەتكەن، شۇڭا كېيىن ساقچىلار ئۇنىڭ تۇرالغۇسىغا كېلىپ تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان بولسىمۇ، ئۇنىڭدىن مەسىلە تاپالمىغان. ئەمما ئۇ، «رۇخسەتسىز خۇسۇسىي فىلم ئىشلەش» بىلەن ئەيىبلىنىپ مەمۇرى جازا ئالغان ۋە 75 مىڭ يۈئەن جەرىمانە تۆلىگەن.

قولىدىكى رەسىملەردىن بىرقانچىنى رادىيومىزغا سوزلىگەنلىرىگە پاكىت سۈپىتىدە يوللىغان گاۋ جينمىڭ نۆۋەتتە قولىدىكى سىن كۆرۈنۈشلىرىنى رەتلەۋاتقانلىقى، مۇۋاپىق پۇرسەتتە خەلقارا ئاخباراتقا ئاشكارىلايدىغانلىقىنى بايان قىلغان.

بۇ ھەپتە ئاڭلىغۇچىلىرىمىزدىن بىرقانچىسى غۇلجا شەھىرىدىكى قەدىمىي مەسچىت بەيتۇللانىڭ چېقىلىدىغانلىقىنى ئىنكاس قىلدى، بەيتۇللا مەسچىتى قەدىمىيلىكى، قۇرۇلما جەھەتتىن زامانىۋىيلىقى، شۇنداقلا كۆپلىگەن تارىخىي شەخسلەرنىڭ ئىزى قالغان، ئاۋازى سىڭگەن بولۇشى قاتارلىق تەرەپلىرى بىلەن غۇلجا خەلقىنىڭ ئەڭ قىممەتلىك تەۋەرۈكلىرىدىن بىر سۈپىتىدە ساقلىنىپ كەلگەن ئىدى.

بىز مەزكۇر ئۇچۇرنىڭ توغرىلىقىنى ئايدىڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئىلى ئوبلاستلىق پارتىكوم بىرلىك سەپ ئىدارىسىغا تېلېفون قىلدۇق. تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان خادىمى، مەزكۇر مەسچىتنىڭ چېقىلىش پىلانىنى ئىنكار قىلمىدى، ئۇ پەقەت بۇ ھەقتە ئابدۇراخمان ئىسملىك بىر مەسئۇل خادىمىنىڭ خەۋىرى بارلىقىنى ئېيتتى. ئەمما مەسئۇل خادىم ئابدۇراخمان تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلمىدى.

بىز ئارقىدىن غۇلجا شەھەرلىك دىنىي ئىشلار ئىدارىسىغا تېلېفون قىلدۇق. ئالاقىدار خادىم، قوللىرىدا بەيتۇللا مەسچىتىنى چېقىشقا ئالاقىدار ئۇقتۇرۇش بار-يوقلۇقىنى سورىغىنىمىزدا «بار» دەپ جاۋاب بەردى.

شەھەرلىك ساقچى ئىدارىسى خادىمىمۇ قوللىرىدا «بەيتۇللا»نى چېقىش ھەققىدە ئۇقتۇرۇش بارلىقىنى، مەسچىتنىڭ ئالدىمىزدىكى ھەپتىلەردە چېقىلىدىغانلىقىنى بايان قىلدى، ئەمما ئېنىق ۋاقتىنى دەپ بېرەلمىدى.

تور ئارخىپلىرىدا بايان قىلىنىشىچە، 1760-يىلى قۇرۇلغان بۇ مەسچىت 1865-يىلى بىر قېتىم كېڭەيتىلگەن، ئارىسىدىن 116 يىل ئۆتكەندە، يەنى 1981-يىلى يەنە بىر قېتىم يېڭىلانغان، يېقىنقى يىللاردا ئۇيغۇر كارخانىچىلارنىڭ تالىشىپ مەبلەغ سېلىشى بىلەن زامانىۋى قۇرۇلما ئىگە بولغان.

بۈگۈن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى تۇرغۇن جان ئالاۋۇدۇن بۇ ھەقتە پىكىر بايان قىلىپ، خىتاي تەرەپنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى تۈپ يىلتىزىدىن يوقىتىش ئۈچۈن قولىدىن كەلگەن بارلىق زورۋانلىقنى قىلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى تەكىتلىدى. خىتاينىڭ بۇ قىلمىشىنى ئىرقىي قىرغىنچىلىق مەقسىتىدىكى مەدەنىيەت بۇزغۇنچىلىقى ۋە ئىسلام دۈشمەنلىكى دەپ ئاتىدى. ئۇ خەلقئارا جەمئىيەتنى جۈملىدىن ئىسلام دۇنياسىنى بۇ خىل بۇزغۇنچىلىقلارغا سۈكۈت قىلماسلىققا چاقىردى.

شەرقى تۈركىستاندا رامىزان ھەققىدە ھىچقانداق ئۇچۇر ۋە ئۇقتۇرۇش تارقىتىلمىدى

(خىتاي دائىرىلىرى مۇسۇلمان نۇپۇسى كۆپ سانلىق بولغان شەرقىي تۈركىستاندا، رامىزان ھەققىدە خەۋەر ۋە ئۇقتۇرۇش تارقاتمىدى)

رامىزان باشلانغىنى ئىككى ھەپتە بولۇپ قالغان بولسىمۇ، خىتاي ئاخباراتىدا ئۇيغۇرلارغا ئالاقىدار ھېچقانداق خەۋەر ياكى ئۇقتۇرۇش تارقىتىلمىدى. رامىزاننىڭ بىرىنچى كۈنىدىكى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ھۆكۈمەت تور بېتىنى كۆزەتكەنمىزدە ئالدىنقى 8 خەۋەرنىڭ 7 سى شى جىنپىڭنىڭ نامى بىلەن باشلانغان بولۇپ، خەۋەرلەرنىڭ ھېچ بىرىدە رامىزان دېگەن سۆز ئۇچرىمىدى.

بىز بىر قانچە كۈندىن بېرى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىسلام جەمئىيىتىگە تېلېفون قىلغان بولساقمۇ، تېلېفون ئېلىنمىدى. ئاخىرى خىتاي دۆلەتلىك ئىسلام جەمئىيىتىگە تېلېفون قىلدۇق. مەزكۇر جەمئىيەتتىن تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان خادىممۇ، ئۇيغۇرلارغا قارىتا رامىزان بەلگىلىمىسى ھەققىدە ئۆزلىرىنىڭ مەلۇماتى يوقلۇقىنى بايان قىلدى.

ئامېرىكىدا ياشاۋاتقان سىياسىي كۆزەتكۈچى ئىلشات ھەسەننىڭ بايان قىلىشىچە، خىتاي دائىرىلىرى خەلقئارا جامائەت پىكرى بېسىمىدىن ئۆزىنى قاچۇرۇش ئۈچۈن، ئىككى يىلدىن بېرى رامىزان چەكلىمىسى ھەققىدە يازما ئۇقتۇرۇش تارقىتىشنىڭ ئورنىغا ئېغىزاقى يەتكۈزۈش يولىنى تاللىغان.

ئىلشات ھەسەن، خىتاينىڭ رامىزان چەكلىمىسىدىكى بۇ تەشۋىقات شەكلىنىڭ ئۆزگىرىشىنى چوڭ تۇتقۇندىن كېيىنكى ۋەزىيەتكە باغلاپ چۈشەندۈردى. ئۇنىڭ دېيىشىچە، چوڭ تۇتقۇندا ئەقەللىي ئىبادەت بىلەن شۇغۇللانغانلار 10-20 يىللاپ كېسىلگەندىن كېيىن، كۆپ ساندا كىشىلەر روزا تۇتۇشتىن تەبىئىي ھالدا چۆچۈگەن. دائىرىلەر بۇ ئەھۋالغا قارىتا رامىزان چەكلىمىسىنى يۇقىرى ۋە ئوتتۇرا دەرىجىلىك ئورگانلار ئارقىلىق ئىجرا قىلىشنىڭ ئورنىغا ئاساسىي قاتلامدىكى خادىملىرى ئارقىلىق ئىجرا قىلىشنى تاللىغان.

يەنە تېلېفون زىيارەتلىرىمىز داۋامىدا، بەزى ساقچى خادىملىرى يېقىنقى يىللاردىكى ئاتالمىش دىنىي ئاشقۇنلۇققا قارشى ھەرىكەت دولقۇنىنىڭ نەتىجىسىدە روزا تۇتۇش قاتارلىق « قالاقلىقلارنىڭ» ئاساسەن قالمىغانىقىنى ، ئككى يىلدىن بېرى روزا تۇتقانلارنىڭ يوق دېيەرلىك ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ھەيئىتى ب د ت نىڭ كىشىلىك ھوقۇق يىغىنىغا قاتناشماقتا

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى تۇرغۇن جان ئالاۋۇدۇن ۋە سابىق رەئىسى دولقۇن ئەيسا يېتەكچىلىكىدىكى بىر ھەيئەت 1-مارت كۈنى شىۋىتسارىيەگە يېتىپ كېلىپ، جەنۋەدە ئېچىلىۋاتقان ب د ت نىڭ 61-نۆۋەتلىك كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشى يىغىنىغا ئىشتىراك قىلغان. ئۇلار بۇ يىغىندا ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ھەققىدە، جۈملىدىن نۆۋەتتىكى رامىزان چەكلىمىلىرى ھەققىدە مەلۇمات بەرگەن.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى تېلېۋىزىيەسىنىڭ بۇ ھەقتىكى خەۋىرىدە بايان قىلىنىشىچە، بۇ ھەيئەتنىڭ جەنۋەدىكى بۇ پائالىيىتى 7 كۈن داۋام قىلىدۇ. مەزكۇر ھەيئەت بۇ جەنۋەگە سەپەر قىلىشنىڭ ئالدىدا گېرمانىيە پارلامېنتىدا خوڭكوڭلۇق پائالىيەتچى جىممى لەي ھەققىدە ئېچىلغان بىر يىغىنغا قاتناشقان ۋە ئۇ سەھنىدە شەرقىي تۈركىستان ۋەزىيىتىنى گېرمان پارلامېنت ئەزالىرى ۋە ئاممىۋىي تەشكىلات رەھبەرلىرىگە تونۇشتۇرۇش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن ئىدى.

ئۇيغۇر ئەدىپ يالقۇن روزى ئىنسان ھوقۇقىنى قوغداش مۇكاپاتىغا ئېرىشتى

شەرقىي تۈركىستاندا تۈرمىدە جازا ئۆتەۋاتقان يازغۇچى يالقۇن روزى 2026-يىللىق «گراسيېلا فېرناندېس مېيجىدې» نامىدىكى كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. مۇكاپات ئۇقتۇرۇشىدا يالقۇن روزىنىڭ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەدەنىي-مائارىپ ساھەسىدىكى تۆھپىلىرى تىلغا ئېلىنىپ، مۇشۇ خىزمەتلىرى سەۋەبلىك خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن جازالانغانلىقى بايان قىلىنغان.

2023-يىلى ئارگېنتىنالىق كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىسى گراسيېلا فېرناندېس مېيجىدې تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان بۇ مۇكاپات دىكتاتور ھاكىمىيەتلەر ئاستىدا ياشاۋاتقان ۋە ھاياتىي خەۋپ ئىچىدە تۇرۇپمۇ ھەقىقەتنى يېزىش ۋە سۆزلەشتىن ۋاز كەچمىگەن شەخس ۋە كوللېكتىپلەرنى رىغبەتلەندۈرۈشنى مەقسەت قىلغان.

رەسمىي تارقىتىش مۇراسىمى 8-ئايدا ئۆتكۈزۈلىدىغان بۇ مۇكاپات دەسلەپتە لاتىن ئامېرىكىسىدا تارقىتىلغان بولۇپ، بۇ تۇنجى قېتىم دۇنيا مىقياسىدا تارقىتىلىشى بولماقتا. يازغۇچى يالقۇن روزى بۇ يىل لاتىن ئامېرىكىسى سىرتىدىن بۇ مۇكاپاتقا ئېرىشكەن 5 كىشىدىن بىرىدۇر.

ئاخبارات ۋاستىلىرىدىكى ئۇچۇرلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، يالقۇن روزى دېلوسىنىڭ خەلقئارادا تونۇلۇشىدا مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىدىن باشقا ئامېرىكىدا ياشاۋاتقان قىزى تومارىس يالقۇننىڭ ئاكتىپ پائالىيەتلىرىمۇ مۇھىم رول ئوينىغان.

ئاكتىپ پائالىيەتچى سىيىت تۈمتۈرك گىرىتسىيەنىڭ غەربى تراكيا تەۋەلىكىنى زىيارەت قىلدى

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق مۇئاۋىن رەئىسى، قەيسەرىدىكى شەرقى تۈركىستان ماارىپ ۋە ھەمكارلىق ەمىيىتىنىڭ باشلىقى ، ئاكتىپ سىياسىي پائالىيەتچى سىيىت تۈمتۈرك ، تۈركىيە بۈيۈك بىرلىك پارتىيەسىنىڭ باشلىقى مۇستافا دەستىچىنىڭ تەكلىپى بىلەن ەىرىتسىيەنىڭ غەربى تراكيا تەۋەلىكىنى زىيارەت قىلىپ ، ئۇ يەردە ئىتار پائالىيىتىگە قاتناشتى ۋە شەرقى تۈركىستان ۋەزىيىتىنى تونۇشتۇردى, سىيىت تۈمتۈرك ئۇنىڭ ئالدىدى ئانادولۇ ياشلىرى تەشكىلاتى بىلەن مىللىي ياشلار قەمىيىتىنىنىڭ تەكلىۋى بلىلەن ئوردۇ شەھەرلىك ھكۆۈنمەت ئورۇنلاشتۇرغان بىر يىغىلىشقا قاتنىشىپ ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنى تونۇشتۇرغان ئىدى, سىيىت تۈمتۈرك يېقىنقى يىللاردا شەرقى جەنۇبى ئاسىيا دۆلەتلىرىنىمۇ كۆپ چېتىم زىيارەت قىلىپ يەرلىك خەلقلەرگگ شەرقى تۈركىستان ۋەزىيىتنى تونۇشتۇرغان ئىدى, ۇ بۇ سەپەرلىرىدە خەتەر ئاستىدا تۇرىۋاتقان 10 نەچچە مىڭ ئۇيغۇر مۇھاقىرنىڭ تۈركىيەگە يۆتكىلىشىەگە غوڭ ھەسسە قاتقان ئىدى

رابىيە قادىر: تايلاندتىن قايتۇرۇلغان ئۇيغۇرلار ئۇنتۇلماسلىقى كېرەك

ئۆتكەن ھەپتە تايلاندتىن 40 نەپەر ئۇيغۇر سىياسىي پائالىيەتچىنىڭ خىتايغا قايتۇرۇلغانلىقىغا بىر يىل بولدى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى رابىيە قادىر خانىم ئالدىنقى كۈنى بايانات ئېلان قىلىپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى مەزكۇر ئۇيغۇرلارنى ئۇنتۇماسلىققا ۋە ئاقىۋىتىنى سۈرۈشتە قىلىشقا دەۋەت قىلدى.

خىتاينىڭ بۇ خىل پاجىئەلەر ھەققىدىكى ئىنكاسلارغا جىم تۇرۇۋېلىش پوزىتسىيەسى تۇتىدىغانلىقى ۋە ۋاقىت ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق ۋەقەنى ئۇنتۇلدۇرۇشقا تىرىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن رابىيە قادىر خانىم، ۋاقىت ئۆتكەنسېرى قايتۇرۇلغان ئۇيغۇرلار ئۈستىدىكى بېسىم، زۇلۇم ۋە قىيىن-قىستاقنىڭ بارغانسېرى كۈچىيىدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى.

ئۆتكەن ھەپتە يەنە ب د ت مۇتەخەسسىسلېرى ۋە خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى بايانات ئېلان قىلىپ، خىتاي تەرەپنى تايلاندتىن قايتۇرۇلغان ئۇيغۇرلارنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىشقا ۋە مۇستەقىل كۆزەتكۈچىلەرنىڭ ئۇلار بىلەن ئالاقە قىلىشىغا يول قويۇشقا چاقىردى.

ئۆتكەن ھەپتە يەنە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى دولقۇن ئەيسا لىنكدېن تورىدا ماقالە ئېلان قىلىپ، ئۆتكەن يىل تايلاندتىكى ئۇيغۇرلارنى خىتايغا قايتۇرۇشنى توسۇش پائالىيەتلىرى داۋامىدىكى تەجرىبە-ساۋاقلارنى خۇلاسىلىدى.

رابىيە قادىر خانىم بۈگۈنكى باياناتىدا تايلاندتىن قايتۇرۇلغان ئۇيغۇرلارنىڭ ئاقىۋىتىگە ئىزچىل كۆڭۈل بولۇپ كېلىۋاتقان ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنى ئالقىشلىدى ۋە ئۇلارغا مىننەتدارلىق بىلدۈردى.

ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتى پانامادا بىر يۈرۈش پائالىيەتلەرنى ئېلىپ باردى

ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتىنىڭ رەئىسى روشەن ئابباس بىلەن ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ باشلىقى ئابلىكىم ئىدرىس بۇ ھەپتە پانامادا ھەر ساھە كىشىلىرى بىلەن ئۇچرىشىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايىتىگە قارىتا خەلقئارالىق ھەمكارلىق ئورنىتىش ھەققىدە مۇزاكىرەلەر ئېلىپ باردى.

ئۇلار ئامېرىكىنىڭ پاناما ئەلچىخانىسىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن پاناما ئامېرىكا مەركىزى ۋە پانامادىكى بىر ئۇنىۋېرسىتېتتا شەرقىي تۈركىستان ۋەزىيىتى ھەققىدە مەلۇمات بەردى.

بۇ ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنىڭ لاتىن ئامېرىكىسىدا 3-قېتىم پائالىيەت ئېلىپ بېرىشىدۇر. ئۆتكەن ئايدا ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتى مېكسىكىدا پائالىيەت ئېلىپ بېرىپ، ئۇ يەردە ئېچىلغان بىر يىغىندا خىتاينىڭ ئامېرىكا قىتئەسىگە ئېقىپ كىرىۋاتقان تۆكمە ماللىرى ئارىسىدا ئۇيغۇر مەجبۇرى ئەمگەك مەھسۇلاتلىرىنىڭمۇ بارلىقىنى پاش قىلغان ئىدى.

دائىرلەر قەشقەر ۋە ئاقسۇدا ئاھالىلەرنى روزا تۇتقۇزماسلىق ئۈچۈن، ھاشارغا سالغان. ساقچى خادىملىرىدىن بىرى ئاھالىلەرنى روزا تۇتۇش قاتارلىق ئاتالمىش «قالايمىقان» ئوي ۋە ھەرىكەتلەردىن توسۇش ئۈچۈن بۇ ئەمگەككە سېلىۋاتقانلىقىنى، ئەمەلىيەتتە بۇ ئەمگەككە جىدىي ئېھتىياج يوقلىقىنى ئاشكارىلىدى.

مەھبۇس گۈلشەن ئابباسنىڭ قىزى زىبا مۇرات پرېزىدېنت دونالد ترمپنىڭ يىللىق دۆلەت نۇتقى يىغىنىغا مېھمان سۈپىتىدە قاتناشتى. ئۇنى يىغىنغا تەكلىپ قىلغان ئاۋام پالاتا رەئىسى مايىك جونسون، يىغىندىن بىر كۈن ئاۋۋال ئاخباراتقا قىلغان سۆزىدە، ئۆزىنىڭ زىبا مۇراتنى مېھمان سۈپىتىدە يىغىنغا دەۋەت قىلغانلىقىدىن پەخىرلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. شۇنداقلا مەھبۇس گۈلشەن ئابباس ۋە بارلىق بىگۇناھ تۇتقۇنلارنىڭ دەرھال قويۇپ بېرىلىشى كېرەكلىكىنى بايان قىلغان.

ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى بىلەن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ھەمكارلىقىدا، مۇشۇ ئاينىڭ 25-كۈنى ياپونىيە پارلامېنتىدا ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ھەققىدە خەلقئارالىق مۇھاكىمە يىغىن ئۆتكۈزۈلدى.

يىغىندا ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى رەئىسى ئەخمەتجان لېتىپ، ياپونىيە پارلامېنتى ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى فۇرۇيا كېئىجى، دالاي لامانىڭ ۋەكىلى دوكتور تسېۋاڭ گيالو ئاريا ئەپەندىلەر سۆز قىلدى.

ياش پائالىيەتچى ئايدىن ئەنۋەر رامىزان كىرىشى بىلەن «مۇسۇلمانلار ئىشلىرى» تورىدا ماقالە ئېلان قىلىپ، ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ ئېسىگە سالدى.

«تۈگىمەگەن دەرەت: خىتاي ئىشغالىيىتى ئاستىدىكى ئۇيغۇرلار ۋە رامىزان» ناملىق بۇ ماقالىدە، ئاپتور رامىزاننىڭ خاسىيىتى يالغۇز ئىبادەتلا ئەمەس، ئەڭ مۇھىمى ئۆزئارا بىر-بىرىگە مېھرى-مۇھەببەت يەتكۈزۈش، بىر-بىرىگە مەسئۇل بولۇش ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن.

ئايدىن ئەنۋەر مۇسۇلمان دۇنياسىنى ئىرقىي قىرغىنچىلىققا ئۇچراۋاتقان ئۇيغۇرلارنى ئۇنۇتماسلىققا، ئۇلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىشقا، ھېچ بولمىغاندا دۇئا قىلىشقا دەۋەت قىلدى.

گېرمانىيەدىكى پەزىلەتلىك تىجارەتچىلەر جەمئىيىتى ئۇيۇشتۇغان ئىپتار پائالىيىتىگە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەھبەرلىرىدىن تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن باشچىلىقىدىكى 7 كىشىلىك بىر ھەيئەت قاتناشقانلىقى ۋە ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى تونۇشتۇرغان.

ۋاشىنگتوندىكى مېھرىبان ئانىلار مەكتىپى 22-فېۋرال كۈنى، ئىستانبۇلدىكى تاڭنۇرى تەلىم-تەربىيە مەركىزى 17-فېۋرال كۈنى خەلقئارا ئانا تىل كۈنىنى خاتىرىلەپ پائالىيەت ئۆتكۈزگەن.

پروگراممىمىزنىڭ تولۇق قىسمىنى يۇقۇرىدىكى ئاۋاز ئۇلىنىشىدىن ئاڭلىغايسىلەر.

ئىجتىمائىي تارقاتقۇلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلار ئۆتكەن ھەپتىدىن باشلاپ خىتاينىڭ چاغان بايرىمىنى تەبرىكلەش پائالىيەتلىرىگە قاتناشتۇرۇلماقتا. بۇ پائالىيەتلەردە ئۇيغۇرلار پۈتۈنلەي خىتايچە كىيىندۈرۈلگەن، قوللىرىدا يەلپۈگۈچ تۇتقان ھالدا خىتايچە ئۇسۇلغا سېلىنغان. كۆرۈنۈشلەردىن بەزى كىشىلەرنىڭ چىرايىدا تەبەسسۇم كۆرۈلسە، يەنە بەزىلەرنىڭ غەمكىن ھالىتى، بەزىلىرىنىڭ بولسا كۈلۈمسىرىشتە زورلىنىۋاتقانلىقى مەلۇم.

بىز بۇ «سىرلىق خۇشاللىق»نى ئېنىقلاش ئۈچۈن قەشقەردىكى ئالاقىدار ئىدارە ئورگانلارغا تېلېفون قىلدۇق. مەلۇم بىر ئىدارە خادىمىنىڭ ئاشكارىلىشىچە، بۇ قېتىمقى چاغان تەبرىكلەش شەھەر ۋە كەنت ئەھالىلەر كومىتېتىنىڭ تەشكىللىشى بىلەن ئېلىپ بېرىلغان. مەسئۇل خادىملار پائالىيەتنى نەق مەيداندىن ۋە ۋىدىيو خاتىرىسىدىن كۆزىتىپ، قاتناشقۇچىلارنىڭ روھىي كەيپىياتىغا نومۇر قويغان. كەيپىيات «يۇقىرى، ئوتتۇرا ۋە تۆۋەن» دەپ ئايرىلغان. بۇ يۇقىرى-تۆۋەنلىك قاتناشقۇچىلارنىڭ كۈلكىسى ۋە كۈلۈمسىرىشىگە قاراپ بېكىتىلگەن. باھالاشتا تۆۋەن نومۇرغا ئېرىشكەنلەر، يەنى يېتەرلىك دەرىجىدە كۈلمىگەن ياكى كۈلۈمسىرىمىگەنلەر، ئىدىيىسىدە دىنىي ئاشقۇنلۇقنىڭ تەسىرى بار دەپ قارىلىپ، ئۇلارغا تەنبىھ-تەربىيە ئېلىپ بېرىلغان.

يەنە شۇ خادىمنىڭ دېيىشىچە، كەيپىيات باھالاشتا تۆۋەن نومۇرغا ئېرىشكەن بەزى ئاھالىلەر ئۆزلىرىنىڭ شۇ كۈندە سالامەتلىكىنىڭ ياخشى ئەمەسلىكى ياكى ئائىلىسىدە بىر كۆڭۈلسىزلىك يۈز بەرگەنلىكىنى بايان قىلىپ، مەسئۇل خادىملاردىن توغرا چۈشىنىشنى تەلەپ قىلغان ياكى ئۆزۈر تىلىگەن. كەنت كادىرلىرى بىردىن ساقچى خادىمى بىلەن بىللە چاغان پائالىيەتلىرىدىن كېيىن ئۆي تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىپ، كۆرسىتىلگەن يۇقىرىقى سەۋەب ۋە ئۆزۈرلەرنىڭ راست-يالغانلىقىنى ئېنىقلىغان.

قەشقەردىن تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان بىر ساقچى خادىمى چاغانلىق ئۆي تەكشۈرۈشىنىڭ بىر ھەپتە بۇرۇن باشلانغانلىقىنى، بۇ جەرياندا چاغانلىق پائالىيەتتە كەيپىياتى سۇس بولغانلارنىڭ سالامەتلىك ۋە ئائىلە ئەھۋالىنى ئېنىقلىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. مەزكۇر ساقچى ئۆزى تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان مەھەللىلەردە تۆۋەن نومۇر ئالغان 15-20چە ئاھالىنىڭ كەڭ قوللۇق بىلەن بىر تەرەپ قىلىنغانلىقى ۋە ساقچىخانغا ئاپىرىلمىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى. ئەمما باشقا كەنتلەرنىڭ ئەھۋالىنى سورىغانىمىزدا، بەزى كەنتلەردىكى تەكشۈرۈشتە گۇمانلىق ئەھۋاللار بايقالغانلىقى ۋە ئاھالىلەردىن ساقچىخانىغا ئېلىپ كېتىلگەنلەرنىڭمۇ بارلىقىنى ئاشكارىلىدى، ئەمما بۇنداقلارنىڭ سانىنى دەپ بېرىشكە بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

ئابدۇرىھىم غېنىنىڭ چاغان تەرتىپ ساقلىغۇچىلىرى بىلەن ماجىراسى گوللاندىيە ئاخباراتىدا غۇلغۇلا قوزغىدى

15-فېۋرال كۈنى گوللاندىيەدە خىتاي ئەلچىخانىسىنىڭ ھىمايىسىدىكى بىر خىتاي تەشكىلاتى چاغان پائالىيىتى ئۆتكۈزگەن. پائالىيەت گاگا شەھەرلىك ھۆكۈمەت بىناسىدا ئېلىپ بېرىلغان. گوللاندىيەدە ياشاۋاتقان پائالىيەتچى ئابدۇرىھىم غېنى پائالىيەت سورۇنىغا كىرىپ ئاي-يۇلتۇزلۇق كۆك بايراق چۈشۈرۈلگەن لوزۇنكىنى ئاچقان ۋە خىتاينىڭ بۇ خىل پائالىيەتلەر ئارقىلىق دۆلەت ئىچىدە ئېلىپ بېرىۋاتقان ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى پەردەزلەۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ جەرياندا ئابدۇرىھىم غېنى بىلەن پائالىيەتكە مەسئۇل خىتاي تەرتىپ ساقلىغۇچىلار ئارىسىدا ماجىرا يۈز بەرگەن. بۇ ماجىرا ئۆتكەن ھەپتە گوللاندىيە ئاخباراتلىرىدا كەڭ خەۋەر قىلىنىپ، كۈچلۈك غۇلغۇلا پەيدا قىلغان.

گوللاندىيە كۈندىلىك خەۋەرلىرى گېزىتى، ئابدۇرىھىم غېنىنىڭ قولىدا پەقەت لوزۇنكا بارلىقى ۋە نارازىلىقىنى تىنچلىق شەكلىدە بايان قىلغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ، خىتاي تەرتىپ ساقلىغۇچىلىرىنىڭ ھەددىن زىيادە كۈچ قوللانغانلىقىنى تەنقىد قىلغان. خەۋەردە دېيىلىشىچە، بەزى ئالاقىدار ھۆكۈمەت خادىملىرى مەزكۇر پائالىيەت زالىدا نامايىش قىلىشقا بولمايدىغانلىقىنى ۋە ئابدۇرىھىم غېنىنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشقا پەرۋا قىلمىغانلىقى ئۈچۈن پائالىيەت زالىدىن مەجبۇرىي چىقىرىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. گاگا شەھەرلىك مەجلىس ۋەكىل نامزاتلىرىدىن تاھسىن جېتىنكایا، ئۇيغۇرلارنىڭ يىللاردىن بېرى خىتاي دۆلىتىنىڭ غەيرىي ئىنسانىي مۇئامىلىسىگە ئۇچراپ كېلىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتىپ، ئابدۇرىھىم غېنىنىڭ نارازىلىق كەيپىياتىنى توغرا چۈشىنىشكە بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن ۋە يالغۇز كىشىلىك بىر نامايىشچىغا بىر قانچە خادىمنىڭ توپلىشىپ كېلىپ بۇ دەرىجىدە قاپال تەدبىر قوللىنىشىنى «دېموكراتىك ئۆلچەملەرگە ۋە ئىنسانىي ئەخلاققا خىلاپ» دەپ ئەيىبلىگەن.

دۇنيا دېموكراتىيە ۋە تىنچلىق مۇنبىرى يىغىنىغا ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەرمۇ قاتناشتى

16-فېۋرالدىن 19-فېۋرالغىچە گېرمانىيە پايتەختى بېرلىندا ئۆتكۈزۈلگەن دۇنيا دېموكراتىيە ۋە تىنچلىق مۇنبىرى يىغىنىغا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى دولقۇن ئەيسا، ئىجرائىيە كومىتېتى رەئىسى روشەن ئابباس، ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى باشلىقى ئابلىكىم ئىدرىس ۋە رادىيومىزنىڭ سابىق مۇخبىرى گۈلچېھرە خوجالار قاتناشقان. بۇلار يىغىننىڭ ئوخشىمىغان تارماقلىرىدا سۆز قىلىپ، خىتاينىڭ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى تونۇشتۇرغان. ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەر بۇ پائالىيەت داۋامىدا دۇنيادىكى مەشھۇر سىياسەتچىلەر، سەنئەتكارلار ۋە جامائەت ئەربابلىرى بىلەن تونۇشۇش ۋە شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى تونۇشتۇرۇش پۇرسىتىگە ئېرىشكەن.

پروفېسسور ئابدۇرىشىت جېلىل قارلۇق بوغازئىچى ئۇنىۋېرسىتېتىدە خىتاينىڭ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى تونۇشتۇرغان

تۈركىيەنىڭ ھاجى بايرام ۋەلى ئۇنىۋېرسىتېتىدا خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ھەققىدە دەرس بېرىۋاتقان پروفېسسور ئابدۇرىشىت جېلىل قارلۇق، مۇشۇ ئاينىڭ 17-كۈنى تۈركىيەنىڭ نۇپۇزلۇق ئالىي مەكتەپلىرىدىن بوغازئىچى ئۇنىۋېرسىتېتىدە «شەرقىي تۈركىستان ۋە خىتاينىڭ قىرغىنچىلىق سىياسىتى» دېگەن تېمىدا لېكسىيە سۆزلىگەن. ئۇ لېكسىيەسىدە شەرقىي تۈركىستاننىڭ قەدىمىي ۋە يېقىنقى تارىخى، ئوسمانلى ۋە جۇمھۇرىيەت دەۋرىدە تۈركىيە بىلەن ئالاقىسى؛ ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ تۈرك تارىخىدىكى ئورنىنى تونۇشتۇرغاندىن كېيىن، نۆۋەتتىكى ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ھەققىدە مەلۇمات بەرگەن. ئۇ 2017-يىلى قۇرۇلغان لاگېرلار ھەققىدە ئالاهىدە توختىلىپ، ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنىڭ دۇنيادا كۆرۈلۈپ باقمىغان بىر شەكىلدە ۋە كۆلەمدە داۋام قىلىۋاتقانلىقىنى تەكىتلىگەن.

شائىرە راھىلە كامال دۇنيا ئۇيغۇر يازغۇچىلار بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسلىكىگە سايلاندى

مەزكۇر ئۇيۇشما مۇشۇ ھەپتە رەئىس سايلىمى ئۆتكۈزۈپ، شىۋېتسىيەدە ياشاۋاتقان شائىرە راھىلە كامالنى كۆپ سانلىق ئاۋاز بىلەن رەئىسلىككە سايلىدى. راھىلە كامال «ئىلى كەچلىك گېزىتى»نىڭ سابىق تەھرىرى بولۇپ، 20 يىلدىن بۇيان مۇھاجىرەتتە ياشاۋاتقان ۋە 2018-يىلى قۇرۇلغان دۇنيا ئۇيغۇر يازغۇچىلار ئۇيۇشمىسىدا ئاكتىپ پائالىيەت قىلىپ كېلىۋاتقان ئىدى. تور ماتېرىياللىرىدا تونۇشتۇرۇلۇشىچە، دۇنيا ئۇيغۇر يازغۇچىلار ئۇيۇشمىسى قۇرۇلغاندىن بۇيان بىر قانچە مەيدان ئىلمىي ۋە ئەدەبىي مۇھاكىمە يىغىنى ئۇيۇشتۇرغان ۋە ئون نەچچە كىتاب نەشر قىلدۇرغان. 2020-يىلى خەلقئارا قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ شىۋېتسىيە شۆبىسى بىلەن ھەمكارلىشىپ «تۇرمىدىكى ئۇيغۇر يازغۇچىلار» دېگەن تېمىدا دوكلات ئېلان قىلغان. تەشكىلاتنىڭ تور بېتىدىكى ئۇچۇر ۋە باياناتلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، مەزكۇر تەشكىلات مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ، شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنىڭ خەلقئارادا تونۇلۇشىغا ھەسسە قوشۇش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلماقتا.

ئاۋسترالىيەدە تەڭرىتاغ ئاياللار بىرلەشمىسى K-Mart نى سوتقا تارتتى

مەلۇم بولۇشىچە، ئاۋسترالىيەدىكى تەڭرىتاغ ئاياللار بىرلەشمىسى ئۆتكەن يىلى چوڭ سودا زەنجىرى K-Mart نى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىدىن بەھرىمان بولۇش گۇمانى بىلەن سوتقا تاپشۇرغان. ئارىلىقتا بىر قانچە ئاي ئۆتكەندىن كېيىن، يېقىندا مىلبورنۇ يۇقىرى سوت مەھكىمىسى بۇ دېلو ھەققىدە سوت ئاچقان. بەش سائەتكە سوزۇلغان سوتتا ئىككى تەرەپنىڭ ئادۋوكاتلىرى كەسكىن تالاش-تارتىش قىلغان. سوتتا K-Mart تەرەپ ئۆزلىرىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە چېتىلمىغانلىقىنى ۋە ئىنسان ھەقلىرىگە ھۆرمەت قىلىدىغانلىقىنى تەكىتلىسە، ئۇيغۇر تەشكىلاتى بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇرنىڭ 2017-يىلى لاگېرغا سولانغانلىقىنى، بۇ لاگېرلاردا توقۇمىچىلىق فابرىكىلىرى قۇرۇلغانلىقىنى ۋە بۇ فابرىكىلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئىشقا سېلىنىۋاتقانلىقىنى، K-Mart نىڭ نۆۋەتتىكى ئەرزان كىيىم-كېچەكلىرىدە ئۇيغۇر مەھبۇسلارنىڭ قان-تەرى بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان.

ئۇيغۇر تەرەپ K-Mart قا مال بېرىۋاتقان ئىككى تەمىنلىگۈچى شىركەتنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە چېتىشلىقى بارلىقى ھەققىدە قولىدا ئىشەنچلىك ئىسپات بارلىقىنى بىلدۈرۈپ، K-Mart تىن ئەنە شۇ ئىككى تەمىنلەش زەنجىرىگە ئائىت بىر قىسىم ھۆججەتلىك ماتېرىياللارنى تاپشۇرۇشنى تەلەپ قىلغان. سوتچىلار ئىككى تەرەپنىڭ باياناتلىرىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن، ھۆكۈمنى كېيىنگە قالدۇرغان.

ئۈرۈمچىدىن تېلىفونىمىزنى قوبۇل قىلغان بىر ساقچى خادىمى مەھبۇس پەرزەنتلىرىنىڭ ئوقۇشتىن قېلىش ئەھۋالىنىڭ راستىنلا مەۋجۇتلۇقىنى دەلىللىدى. ئۇنىڭ دېيىشىچە، بىر قىسىم مەھبۇس پەرزەنتلىرى 18 ياشقا بارماي تۇرۇپلا ئوقۇشتىن توختىغان .

مۈلۇم بولۇشىچە ، مەزكۇر بالىلارنىڭ مەكتەپتىن توختىتىشىغا ئاتا-ئانىسىنىڭ جازالىنىشى سەۋەبلىك، ئىستىقبالىدىن ئۈمىدسىزلىنىشى، يەنى ئوقۇش پۈتتۈرسىمۇ ھۆكۈمەت ئورگانلىرى ۋە شىركەتلەردە ئىش تاپالىشىغا كۆزى يەتمەسلىكىنىڭ سەۋەب بولغان.

مەزكۇر خادىمنىڭ يەنە رادىيومىزغا ئاشكارىلىشىچە، بۇلارنىڭ مەكتەپتىن توختىشىغا ، ئىقتىسادىي جەھەتتىكى قىيىنچىلىقمۇ رول ئوينىغان. . يەنى بۇ بالىلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئاتا-ئانىسى تەڭلا لاگىرغا ئېلىپ كېتىلگەن بولۇپ، ئۇلار بوۋا-مومىسىنىڭ بېقىشىغا قالدۇرۇلغان. بوۋا-مومىسى ياشىنىپ قالغان بولغاچقا، ئائىلىنىڭ كىرىم مەنبەسى ئۈزۈلۈپ قالغان. بۇ چاغدا بالىلار مەكتەپتىن توختاپ، قۇرۇلۇشچىلىق قاتارلىق جىسمانىي ئىشلار بىلەن شۇغۇللىنىپ ئائىلە قىيىنچىلىقلىرىنى ھەل قىلغان.

مەزكۇر ساقچىنىڭ دەلىللەشچە، ئۆزى باشقۇرۇۋاتقان 3 ئاھالىلەر كومىتېتىدىن، ھازىرغا قەدەر 100 گە يېقىن مەھبۇس پەرزەنتى ئوقۇشتىن توختىغان. ئۇلارنىڭ ئىچىدە 2-3 نەپىرىنىڭ ئاتا-ئانىسى تۈرمىدە جان ئۈزگەن. كۆپىنچىسىنىڭ ئاتا-ئانىسى 15 يىلدىن يۇقىرى، ئاز بىر قىسمى 5-10 يىلدىن كېسىلگەن.

مەلۇم بولۇشىچە دائىرىلار مەزكۇر بالىلارنىڭ ئستىقبالىدىن ئەندىشە قىلمىغان، ئۇلارنىڭ پەقەت بىكارچىلىقتىن ئىش چىقىرىپ قويۇشىدىن ئەدىشە قىلغان. شۇڭا مەزكۇر ساقچىنى بۇ بۇ بالىلارنىڭ يۈرۈش-تۇرۇشىنى نازارەت قىلىشقا ئورۇنلاشتۇرغان.

بىز بۈگۈنكى پروگرامىمىزدا يەنە ئۇيغۇر پەرزەنتى ئارفىيە ئابلەتنىڭ ياپونىيە پارلامېنت ئەزالىقىغا قايتىدىن سايلانغانلىقى، روشەن ئابباس خانىمنىڭ خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك يىغىنىدا مۇھىم سۆز قىلغانلىقى ھەققىدە قىسقا خەۋەر بېرىمىز، ئاخىرىدا ئەزىز ئەيسانىڭ " قاماقتىكى روھ" ناملىق كىتاۋىدىن شىئىر دىكلىماتسىيەسى ئاڭلايسىلەر.

ئاڭلىتىشىمىزنىڭ تولۇق قىسمىنى يۇقۇرىدىكى ئاۋاز ئۇلىنىشىدىن ئاڭلاڭ

بىز بۈگۈن مىركامىلنى زىيارەت قىلىپ، ئۇنىڭدىن مەزكۇر «دوستلۇق» تەلىپى ھەققىدىكى تەسىراتىنى سورىدۇق. فرانسىيىدە دىجىتال (سانلىق) رېژىسسورلۇق كەسپىدە ئوقۇغان، ماگىستىرلىق ئۇنۋانى بولغان مۇزىكانت مىركامىل تۇرغۇن، خىتاي ساقچىلىرىنىڭ ئۆزىگە يېپىشىۋېلىش ۋە كىرىشىۋېلىشلىرىدىن، ئۇلاردىكى بىر ئەندىشىنى، شۇنداقلا ، مۇزىكىنىڭ ۋە ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ كۈچىنى ھېس قىلغانلىقىنى بايان قىلدى. ئۇنىڭ بىلەن ئۆتكۈزگەن سۆھبەت خاتىرىمىزنى، ئاۋۋال، ئۇ ئاخباراتقا ئاشكارىلىغان ئاۋاز خاتىرىسىدىن بىر ئارىيە بىلەن باشلايمىز:

ساقچى: بىر كۆرۈشسەك، پاراڭلاشساق، دەيدىغان گېپلىرىڭ بولسا دېسەڭ…

مىركامىل: مېنىڭ چۈشىنەلمەۋاتقىنىم، ناتونۇش بىر ئادەم نېمە ئۈچۈن ماڭا تېلېفون قىلىدۇ، نېمە ئۈچۈن ماڭا ياردەم قىلغۇسى كېلىپ قالىدۇ؟

ساقچى: مېنىڭ دېمەكچى بولغىنىم، كۆرۈشسەك، دوست بولۇپ قالالامدۇق، ئۆزئارا چۈشىنىشسەك…

مىركامىل: دوست دېگىنىڭ نېمە دېگىنىڭ؟

ساقچى: ھە شۇ، سەن بىلەن ئەھۋاللىشىپ، ئۆيدىكىلىرىڭ بىلەن كۆرۈشلەلمەۋاتقان بولساڭ، مەن كۆرۈشۈشىڭگە كۆۋرۈكلۈك رول ئوينىسام ئەجەپ ئەمەس…

مىركامىل: مەن ھېچقاچان ھېچكىمدىن كۆۋرۈكلۈك تەلەپ قىلمىدىم، سىلەر خاتا چۈشىنىۋاتىسىلەر…

ساقچى: ئىككىنچىسى، ئۆزۈڭمۇ بىلىسەن، بىر ئىشلارنى قىلىۋاتىسىلەر، ئاخىرى چىقمايدىغان. باشقىلارغۇ مەيلى، سەن قانداق بولۇپ بۇ يولغا كىرىپ قالدىڭ؟ بۇ ھەقتە كاللامدا بىر تۈگۈن بار…

مىركامىل: بۇ يول دېگىنىڭ قايسى يول؟

ساقچى: بىزنىڭ دۆلەتكە قارشى تۇرۇدىغان پائالىيەتلەرگە قاتنىشىشىڭ ھەققىدىكى ئىشلارنى دەۋاتىمەن…

مىركامىل: بولۇۋاتقان ئىشلارغا كۆز يۇمۇۋال دېمەكچىمۇسەن؟

ساقچى: ئۇنداقمۇ ئەمەس، ئەمدى ھازىر يېشىڭمۇ بىر يەرگە باردى، ھاياجانلىنىپ ئوتتۇرىغا سەكرەپ چۈشىدىغان يەردە ئەمەس…

مىركامىل: سەن مېنى خېلى تەپسىلىي بىلىدىغان ئوخشايسەن. راست، يېشىم بىر يەرگە باردى، ئەمما بېشىمنى ئېگىپ ياشاش مېنىڭ ھايات يولۇم ئەمەس. مەن بىر كۈن بولسىمۇ بېشىمنى تىك تۇتۇپ ياشايمەن. بۇ ئەركىن دۇنيادا، ھەقىقەت ئېگىلىدۇ، سۇنمايدۇ…

مۇخبىر : ئۇكام، شۇنداق قىلىپ بۇ «دوستىڭىز» بىلەن تۇنجى قېتىم سۆزلىشىشىىڭىزمۇ ياكى بۇرۇنمۇ سۆزلەشكەنمۇ؟

جاۋاب: ئويدىكىلەرنى ۋاستە قىلىپ بېسىم سېلىۋاتقىنىغا خېلى ۋاقىت بولدى. ئىلگىرى «داداڭ سېنى سېغىنىپ سۆزلەيدىغان بولۇپ قالدى، كوچىدا ساڭا ئوخشايدىغان بالىلارنى كۆرسە ئېسىلىۋېلىپ يىغلايدۇ» دېگەندەك ئېچىنىشلىق گەپلەرنى يەتكۈزەتتى…

سوئال: سىزنى دوستلىشىش ئوبيېكتى قىلىپ تاللىشىنى قانداق چۈشىنىسىز؟ بۇنىڭغا نېمە تۈرتكە بولغاندۇ؟

جاۋاب: مەن كىنو ئىشلىۋاتقان مەزگىللىرىمدە ئۇرۇق-تۇغقانلار، تونۇشلار ئارقىلىق «ئىشتىن توختىسۇن» دېگەن گەپنى قىلغان. كېيىن توختىماي مۇزىكىنىڭ گېپى چىقىۋاتىدۇ. ۋايىغا يەتكۈدەك مۇزىكىلارنى ئىشلىگىنىم يوق، پەقەت ئۆزۈمنىڭ كۆڭلىنى خۇش قىلىدىغان مۇزىكىلارنى ئىشلىدىم. ئىشلىگەن مۇزىكامنى بىر قىسىم يېقىن دوستلىرىم ياخشى كۆرۈۋاتىدۇ، يەنە بىرگە خىتاي تەرەپ قىممىتىنى ئۆستۈرۈپ بېرىۋاتىدۇ…

سوئال: ھە بىزدىن بەكرەك ئۇلار چۈشىنىۋاتقاندەك قىلامدۇ؟

جاۋاب: شۇ. مۇزىكىلارىمغا كىرىشىۋالغىنىغا قاراپ، توغرا يولدا مېڭىۋاتىمەن دەپ ئويلاپ، تېخىمۇ ھەۋەس بىلەن قىلىۋاتىمەن ئىشنى.

سوئال: توغرا، چەتئەلدە سانىمىز ئاز بولغاچقا، بەزى مۇزىكىلارنىڭ قىممىتىنى بىلەلمەي قېلىشىمىز مۇمكىن. ئەمما كۆپ سانلىق خەلقىمىزنى كۆزىتىۋاتقان خىتاي تەرەپ، مۇزىكىڭىزنىڭ بىز ئويلىمىغان سەزگۈر تەرەپلىرىنى بىلىۋېلىشى مۇمكىن… ئەمما ئۆزىڭىزنىڭ كونكرېت «مەن مۇشۇ ئىشنى قىلغانلىقىم ئۈچۈن خىتاي ماڭا كىرىشىۋالدى» دەيدىغان ئېنىق گۇمانىڭىز يوقمۇ؟

جاۋاب: مۇزىكا، مەنچە مۇزىكا. ئارىلىقتا دادام ۋاستىچى ئارقىلىق يەتكۈزگەن ئۇچۇرىدا «ناخشىنى ناخشىچىلار ئېيتسۇن» دەپتۇ. دادام ھېچقاچان مېنىڭ روھىمنى چۈشىنىدىغان گەپلەرنى قىلمايدۇ، بۇرۇن ئاددىي بىر مۇزىكىلارنى چالساممۇ ماختاپ رىغبەتلەندۈرەتتى… مۇزىكامغا كىرىشىپ قالىشىدىكى سەۋەب، مەنچە ئۇيغۇر شائىرلىرىنىڭ شېئىرلىرىنى ئىنگلىزچە ناخشا قىلىپ ئېيتتىم. ئارىلىرىدا ئادىل تۇنياز بىلەن پەرھات تۇرسۇننىڭمۇ شېئىرلىرى بار…

سوئال: مۇشۇ نۇقتىدا بىراز توختىلايلى: يەنە كىملىرىنىڭ شېئىرلىرىنى ناخشا قىلىپ ئېيتتىڭىز؟

جاۋاب: مەن ئاساسلىقى خوجىمەمەت مەمەتنىڭ شېئىرلىرىنى، تاھىر ھامۇت ئىزگىل، ئادىل تۇنياز ۋە پەرھات تۇرسۇننىڭ شېئىرلىرىنى، ئۇنىڭدىن كېيىن ئابدۇرېھىم ئۆتكۈرنىڭ شېئىرلىرىنى ئېيتتىم. بۇ شېئىرلارنى بىز ئۇيغۇرلار ناخشا قىلىپ ئېيتمىساق، باشقا مىللەت ناخشىچىلىرى ئۇنى چۈشىنىپ كېتەلمىگىنى ئۈچۈن ئېيتالمىيدۇ…

سوئال: دىمەك، ئۇيغۇر شېئىرىيىتىدىكى مىللىي روھ بىلەن سىزنىڭ مۇزىكىلارىڭىز بىر نۇقتىدىن چىققانلىقى ئۈچۈن پەيدا بولغان ئەندىشە بۇ خىتاي تەرەپتىكى؟

جاۋاب: دەل شۇنداق. مەن بۇنىڭدىن مۇزىكىنىڭ كۈچىنى ھېس قىلدىم، مۇزىكا ھەقىقەتەن كۈچلۈك قورال ئىكەن.

سوئال: ئېسىمدە قېلىشىچە، ئارىلىقتا فرانسىيەدە بىر چوڭ سەنئەت پائالىيىتى ئۆتكۈزۈلگەن، شۇنىڭدا بىر ئۇيغۇر بالا مۇزىكا ئورۇنلىغان، بەك جىق ئادەم كۆرگەن ۋە ئالقىشقا ئېرىشكەن…

جاۋاب: ھە، مەن شۇ…

سوئال: ئۇنداقتا مۇشۇنچىلىك كىشىنى ئېغىزىغا قارىتىدىغان ئادەم، بۇندىن كېيىن تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرنى ئېغىزىغا قارىتىدۇ دەپ بولۇۋاتقان ئەندىشە ئىكەن بۇ…

جاۋاب: ئۇ چاغدا ئېيتقىنىم «ئاسسىمىلاتسىيە» دېگەن ناخشىتى؛ مەن ئىجاد قىلغان ئەمەس، ۋەتەندە ئىشلەنگەن، كىنایە شەكلىدە ئاسسىمىلاتسىيەنى تەنقىد قىلىپ ئېيتىلغان رەپ ئىدى. مەقسىتىمىز ۋەتەن ئىچىدە ئىجاد قىلىنىپ، تارقىلالمىغان، تارقىتىلمىغان ناخشىلارنى خەلقئاراغا ئېلىپ چىقىش ئىدى.

سوئال: ئۇنداقتا ناخشا-مۇزىكلىرىڭىزنىڭ تېمىسى جىددىي، سەزگۈر ۋە سىياسىي بولغاچقا خىتاي تەرەپ بىئارام بولدى دېيىشكە بولامدۇ؟

جاۋاب: مەنچە ئۇيغۇر بولۇشنىڭ ئۆزىلا زادى سىياسىي.

سوئال: توغرا، سىياسەتتىن خالىي ھايات مەۋجۇت ئەمەس. «سىياسەتكە ئارىلاشمايمەن» دېيىشنىڭ ئۆزىمۇ بىر خىل سىياسەتكە ئارىلاشقانلىق، يەنى «خىتايدا سىياسەت نورمال، ئادىل» دېگەنلىك بولىدۇ…

جاۋاب: توغرا. بىر پۇرسەت بەردىڭىز دېۋالاي: چەتئەللەردە بىرمۇنچە تالانتلىق سەنئەتكارلىرىمىز بار، بىللە ھەرىكەت قىلايلى دېسەم، ”سىياسىيغا چېتىلىپ قالىمەن، ئاۋارىچىلىق بولىدۇ“ دەپ ئۆزىنى تارتىدۇ. ئەمەلىيىتتە، ئۇيغۇر بولسىڭىزلا، قارشى تۇرمىسىڭىزمۇ، ھەرقانچە كۆيدۈم-پىشتىم دېسىڭىزمۇ، خىتاي يەنە ئىشنى سىياسەتكە (سىياسىي قارشى تۇرۇشقا) ئاپىرىپ چۈشۈنىدۇ.

سوئال: دىمەك، خىتاي تەرەپتە «مىركامىل بۇندىن كېيىن شەرقىي تۈركىستان تېمىسىنى، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرگە يەتكۈزۈشى مۇمكىن، شۇڭا ھازىردىن باشلاپ ئۇنى ئىچىمىزگە تارتىپ ئەكىرىۋالايلى، ھىچبولمىغاندا پاسسىپ ھالغا چۈشۈرەيلى» دېگەن بىر مەقسەت بارمۇ؟ ياكى بۇنداق تەخمىن قىلساق بەك ئىلگىرىلەپ كەتكەن بولامدۇق؟

جاۋاب: سۆھبەتتە ساقچى «سىلەر پارچىلىنىپ كەتتىڭلار، غەربنىڭ پىشكىسى بولدۇڭلار، تاشلىۋېتىلدىڭلار، سەن چوقۇم پۇشايمان قىلغان بولۇشىڭ مۇمكىن» دېدى. مەن بۇ سۆھبەتنى ئاخباراتقا ئاشكارىلاش ئارقىلىق خىتاي تەرەپكە يالغۇز ئەمەسلىكىمنى، مەيدانىمنىڭ بۇرۇنقىغا ئوخشاش ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەكچى بولغانتىم، كۈتكەندەك بولدى، دوستلاردىن ياخشى ئىنكاسلار كېلىۋاتىدۇ.

سوئال: سۆھبەتتە سىز باشتىن-ئاخىر ئۆزىڭىزنى تۇتۇپ، سوئاللارغا سالماق جاۋاب بېرىپسىز. سىزدىكى بۇ سەۋرچانلىقنىڭ، ئىلمىيلىكنىڭ سەۋەبىنى بىلىپ باققىم بار؟

جاۋاب: قوپال گەپ قىلغان بولسا، مەنمۇ قوپال گەپ قىلاتتىم. ئېغىزىنى بۇزغان بولسا، مەن ئېغىزىمغا ئىككى تال خىشنى قويسا خالا بولغۇدەك گەپلەرنى قىلالايمەن. لېكىن ئۇمۇ سىلىق گەپ قىلدى، مەنمۇ شۇ يوسۇندا گەپ قىلدىم.

سوئال: قارشى تەرەپنى گەپكە سېلىش ئۈچۈن تىرىشىپمۇ باقتىڭىزۈۇ دەيمەن؟

جاۋاب: تىرىشتىم، ئەمما گەپلىرىنىڭ كۆپىنچىسى مەنتىقسىز. شۇڭا سەۋىيە جەھەتتىن ئەگىشىپ كەتمەي دەپ قارىدىم. بەزىدە خاتا گەپلىرىگە تۈزىتىش بېرىشنىمۇ ئارتۇقچە كۆردۈم…

ئەمدى بۇ سۆھبەت خاتىرىمىزنى مىركامىل ئورۇنلىغان «ئاھىم» دېگەن ناخشا بىلەن ئاخىرلاشتۇرىمىز. بۇ ناخشىدا، تونۇلغان شائىر غوجىمۇھەممەد مۇھەممەدنىڭ «ئاھىم» دېگەن شېئىرىغا، مىركامىل ئۆزى ئىجاد قىلغان مۇزىكا كىرىشتۈرۈلگەن.

ئاھىم

كەزسەم خوتەننى، قەشقەردە ئاھىم،

ياش تۆكتى ئاقسۇ، مىڭ ئەردە ئاھىم!

تىنچلىق ئىزدەپ، بارسام ئىلىغا،

قانىتى بوغۇق كەپتەردە ئاھىم!

كەزدىم ۋەتەننى 15 چۆرگىلەپ،

15 تامچە قان، مەھشەردە ئاھىم!

ئاتۇشقا چىقسەم، تاشلار يېرىلدى،

جاندا بىلەنگەن، شەمشەردە ئاھىم!

تۇرپاندا قەۋرەم، بولدۇم ھازىدار،

شائىرنى چاپقان خۇمپەردە ئاھىم!

كەزدىم ۋەتەننى 15 چۆرگىلەپ،

15 تامچە قان،

مەھشەردە ئاھىم!

بىز مالتېمىدىيا بۆلۈمى ئاڭلىغۇچىلىرىمىزنىڭ خەۋەر يىپ ئۇچلىرى بىلەن تەمىنلىشى ۋە تەكلىپ-تەۋسىيەلەرنى سۇنۇشىنى ئۈمىد قىلىمىز.

يازغۇچى ئابدۇرېشىت ھاجى كېرىمى 84 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتتى

مەرھۇم ئابدۇرېشىت ھاجى كېرىمى خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىينىڭ ئاكتىپ ئەزالىرىدىن ئىدى.

ئابدۇرېشىت ھاجى كېرىمى 1940-يىللاردا قەشقەردە تۇغۇلغان، 1969-يىلى ھەربىي قوماندان ئاخۇنۇپ ۋە مىجىت ھاجىلار يېتەكچىلىكىدە قوزغالغان خىتايغا قارشى قوراللىق ئىسيانغا ئىشتراك قىلغان. ئۇ شۇ قېتىمقى جەڭدە ئەسىرگە چۈشۈپ 15 يىللىق كېسىلگەن؛ جازا مۇددىتى توشقاندىن كېيىن ھىجرەت يولىنى تاللاپ، شىۋېتسىيەدە سىياسىي پاناھلىققا ئېرىشكەن.

مۇھاجىرەت ھاياتىدا خەلقئارا ئۇيغۇر قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى ۋە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى تەركىبىدە ئاكتىپ پائالىيەتلەردە بولغان ئابدۇرېشىت ھاجى كېرىمى، ئۆزى ئىشتراك قىلغان جەڭ ھەققىدە يازغان «قارا جۇلدىكى جەڭ» ناملىق قىممەتلىك كىتابى بىلەن مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا كەڭ تونۇلغان.

مەرھۇم شىۋېتسىيەدە جان ئۈزگەندىن كېيىن، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋە خەلقئارا قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى تەزىيەنامە ئېلان قىلدى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى رابىيە قادىر خانىممۇ مەرھۇم ھەققىدە تەزىيە باياناتى ئېلان قىلىپ، ئۇنىڭ سىياسىي ھاياتىغا يۇقۇرى باھا بەردى ۋە ئائىلە تاۋاباتىغا سەۋر تىلىدى.

ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتى، كالىفورنىيەدىكى پولىتېخنىكا مەكتىۋىدە ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى تونۇشتۇردى

مۇھاجىرەتتە ئاكتىپ پائالىيەتتە بولۇۋاتقان ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتى، مۇشۇ ئاينىڭ 26-كۈنى، كالىفورنىيەنىڭ پاسادېنا شەھىرىدىكى پولىتېخنىكا مەكتىۋىدە ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى ھەققىدە دوكلات بەردى. بۇ پائالىيەتكە، خەلقئارا تىنچلىق كاتالىزاتورى تەشكىلاتى يېقىندىن ھەمكارلاشتى. بۇ پائالىيەتتە ئىككى تەشكىلاتنىڭ ئالاقىدار مەسئۇللىرىدىن روشەن ئابباس خانىم بىلەن بىل كىلارەك ئەپەندى سۆز قىلدى.

ئۇلار سۆزىدە، قىرغىنچىلىقنىڭ مۇھىم پارچىسى بولغان مەجبۇرى ئەمگەك، ئاتا-ئانا مېھرىدىن مەھرۇم قالدۇرۇلغان ئۆسمۈر بالىلار مەسىلىسى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. يەنە بۇ دوكلاتتا، روشەن ئابباس خانىم ئۆزى سەۋەبلىك 20 يىللىق كېسىلگەن ۋە تېخىچە قويۇپ بېرىلمىگەن ھەدىسى گۈلشەن ئابباس خانىمنىڭ دېلوسى ھەققىدىمۇ مەلۇمات بەردى.

مەلۇم بولۇشىچە بۇ پائالىيەتتە، ئوقۇغۇچىلار ۋە جەمئىيەت ئەزالىرى مەزكۇر قىرغىنچىلىق ۋەزىيىتىنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلىرى ھەققىدىمۇ مۇزاكىرىلەر ئېلىپ بېرىلغان.

شەرقىي تۈركىستاندىكى لاگېرلارنى پاش قىلغان خىتاي پائالىيەتچى گۇەن خېڭ، ئامېرىكىدا سىياسىي پاناھلىققا ئېرىشتى

شەرقىي تۈركىستاندىكى لاگېرلار ھەققىدە خەۋەر ئېلان قىلغان خىتاي پائالىيەتچى گۇەن خېڭ ئالدىنقى كۈنى ئامېرىكا سوتىدا سىياسىي پاناھلىققا ئېرىشكەن.

ئۇ 2020-يىلى ئامېرىكىغا مىكسىكا چېگراسىدىن كىرگەنلىكى ئۈچۈن بىر قانچە ئاينىڭ ئالدىدا، ئامېرىكا چېگرا جاندارمىلىرى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنغان ۋە خىتاي ياكى ئافرىقىغا قايتۇرۇلۇش خەۋپىگە دۇچ كەلگەن ئىدى. گۇەن خېڭنىڭ لاگېرلار ھەققىدىكى خەۋىرى ئەينى چاغدا، لاگېرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى خىتاي ئىزچىل ھالدا ئىنكار قىلىۋاتقان ۋەزىيەتكە توغرا كەلگەنلىكى ئۈچۈن، لاگېرلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئىسپاتلاشتا مۇھىم رول ئوينىغان. شۇڭا ئۇنىڭ تۇتۇلۇشى چەتئەلدەكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى ۋە ئىنسان ھوقۇقلىرى تەشكىلاتلىرىنىڭ دىققىتىنى قوزغىغان ۋە ئۇنى قۇتقۇزۇش ھەققىدە ھەرىكەتكە كەلتۈرگەن ئىدى. ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرىمۇ بايانات ئېلان قىلىپ، گۇەن خېڭنى خىتايغا قايتۇرماسلىقنى تەشەببۇس قىلغان ئىدى.

گۇەن خېڭنىڭ ئامېرىكا سوتىدا سىياسىي پاناھلىققا ئېرىشىنى، بەزى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەر ئۇيغۇر دەۋاسىنىڭ ئامېرىكىدىكى تەسىر كۈچىنىڭ نەتىجىسى دەپ قاراشماقتا.