Amérikadiki axirqi "Ghazi" edhemjan zakirning hayat sepiri(2)

Muxbirimiz ümidwar
2020-02-06
Élxet
Pikir
Share
Print
Ghulamidin paxtaning amérikidiki sepdishi we zamandashliridin edhemjan zakirxan oghli (ongdin birinchi kishi) we uning ayali törem pasha xanim (otturida). 2015-Yili yaz, washin'gton.
Ghulamidin paxtaning amérikidiki sepdishi we zamandashliridin edhemjan zakirxan oghli (ongdin birinchi kishi) we uning ayali törem pasha xanim (otturida). 2015-Yili yaz, washin'gton.
RFA/Qutlan

Küreshchan we mol mezmunluq hayat

2-Ayning 1-küni amérikaning wirjiniye shtati we etraptiki bashqa shtatlardin kelgen 200 etrapida kishi wirjiniye shtatining feyirfakis shehirige jaylashqan Uyghur pa'aliyet merkizige jem bolup, 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabining qatnashquchisi, herembagh jenglirige qatniship, ghelibini qolgha keltürüshke öz hessisini qoshqan qozghilangchi "Ghazilar" ning biri, kéyinki yérim esirlik ömrini amérikada ötküzgen edhemjan zakir ependining wapatigha atap xetme-qur'an qilip, uning hayat musapilirini xatirilidi. 

Shu waqitlarda 17 yashlargha kirgen edhemjan zakir, 1944-yili, noyabirdin taki 1945-yili yanwarghiche bolghan ariliqta partizanlar bilen bir septe ghulja shehiridiki herembagh, ayrodrom qatarliq jaylargha kiriwalghan xitay gomindang qoshunini qorshap yoqitish jenglirige qatnashqan, emma u 1945-yili, 8-aprélda resmiy sherqiy türkistan muntizim milliy armiyesi qurulghanda, sherqiy türkistan jumhuriyitining herbiy wezipe ötesh qanuni boyiche uning yéshi esker bolush ölchimige toshmighanliqi, yeni kichik bolghanliqi üchün uning milliy armiye jengchisi bolush imkaniyiti bolmighan. Emma u yenila her xil yollar bilen azadliq urushigha yardem béridighan nurghun pida'iyliq xizmetlirini ada qilghanidi.

Edhemjan ependining hayat musapilirige baha bérip sözge chiqquchilar uni sherqiy türkistan jumhuriyitining amérikagha yerliship qalghan axirqi jengchisi, ghazisi we inqilab shahiti, déyishti.

Edhemjan ependi eyni waqittiki sherqiy türkistan jumhuriyiti rehberliridin elixan töre, exmetjan qasimi qatarliqlar bilen uchrashqan, ularning yalqunluq nutuqlirining köp qétim anglighanidi.

Edhemjan ependi 1946-yili, 7-ayda sherqiy türkistan jumhuriyiti bilen xitay terep arisida tüzülgen bitim boyiche birleshme hökümet qurulghanda ghuljida idi. Uning ayali töre pasha xanimning eslishiche, 1946-yili 9-10-aylarda u, mes'ud sabiri bilen körüshüp, uningdin özi 3 yash waqitlirida sowét ittipaqigha bérip, sibiriye tömür yolida qatnaydighan poyiz bilen tyenjin'ge tijaret üchün kétip, kéyin shu jaylarda turup qalghan dadisi yunus xojining nenjingde hayat yashawatqanliq xewirini anglaydu. Shu yili 12-ayda exmetjan qasimi, mes'ud sabiri bayqozi qatarliqlar nenjingge bérip xitay gomindang partiyesining xelq qurultiyigha qatnishish sepirige atlan'ghanda exmetjan qasimining qoshulushi bilen edhemjan ependi ömek bilen birge nenjingge baridu. Edhemjan ependining xanimi, 94 yashliq töre pasha xanimning eslishiche, uning nenjingge bérishida mes'ud sabiri muhim rol oynighanidi.

Shu qétimqi xitayning asasiy qanuni qobul qilidighan qurultiyigha exmetjan qasimi, mes'ud sabiri, eysa ependi, abdukérim abbasof, ziya semidi qatarliq 18 kishidin terkib tapqan ömek qatnashqan bolup, mezkur ömek terkibidiki 8 kishi sherqiy türkistan inqilabi, yeni ili tereptin qatnashqanlar idi. Exmetjan qasimi bashchiliqidiki bu ömektiki Uyghur wekilliri nenjingde sherqiy türkistanning yüksek muxtariyitini qurultaygha layihe süpitide sunush üchün heriket qilghan, emma bu, jang jijong we bashqa xitay emeldarlirining qattiq qarshiliqigha uchrighan. Edhemjan ependi exmetjan qasimi qatarliq bu erbablarning nenjingdiki pa'aliyetlirige, oy-pikirliri we ish-heriketlirige melum derijide shahit bolghan shuningdek ular bilen birge bir qisim pa'aliyetlerge qatnashqanidi. U özining exmetjan qasimi, mes'ud sabiri we bashqa barliq wekiller bilen birge chüshken süritini bir ömür etiwarlap saqlighanidi.

U hayat waqtida özining shu qétimliq pa'aliyitini sherqiy türkistan Uyghur téléwiziyesi arqiliq körürmenlerge sözlep bergenidi.

Edhemjan zakir ependi kéyin iligha qaytip kelgen we 1949-yili, xitay kompartiyesi Uyghur diyarini igiligendin kéyin, 1950-yillarda ayali töre pasha bilen birge tyenjin'ge bérip, tyenjin, shangxey qatarliq jaylarda taki 1960-yillarghiche tijaret bilen shughullan'ghan we "Medeniyet inqilabi" mezgilide chet memliketlerge kétishke mejbur bolup, aldi bilen türkiyege kelgen we arqidin 1969-yili amérikagha kélip yerleshken. 

Edhemjan ependining 1969-yilidin buyanqi yéqin dosti, péshqedem Uyghur pa'aliyetchisi gholamidin paxta ependining eslishiche, edhemjan ependi amérikagha kelgendin kéyin özi bilen dostliship, pütün küchi bilen Uyghurlarning siyasiy, medeniyet we bashqa mesililirini amérika jama'itige anglitish, Uyghurlar mesilisini xelq'aragha tonushturush üchün heriketke ötken. U, bu septe héchqachan boshashmighanidi. 

Edhemjan ependi amérikada yashighan yérim esirdin artuq hayatida wetinini her qachan untup qalmighan we uning ishqida yashighanidi. U, 1997-yili, 5-féwral ghulja namayishi qanliq basturulghandin kéyin amérikadiki sanaqliq Uyghurlar bilen birge béligha aq baghlap namayish qilip, basturulghan ghulja yashlirigha teziye bildürüp, özining chin qelbini namayan qilghan. Bu, washin'gtondiki deslepki Uyghur namayishliridin idi. Bu namayishning süriti hazirmu janliq pakit süpitide közge tashlinip turmaqta.

Edhemjan ependi, ayali töre pasha xanim bilen herqandaq pa'aliyet, namayish, yighinlardin qalmaydighan, weten tuyghusi we rohi küchlük mötiwerlerdin idi. Ular amérikada, jümlidin wirjiniye shtatida Uyghur jama'itining shekillinishi we rawajlinishi üchün muhim hesse qoshti.

Edhemjan ependi üchün ebediy untulmas eng muhim xatire özining 1944-1949-yilliridiki milliy azadliq inqilabqa qatniship, uning bir jengchisi bolghanliqi idi. Gholamidin paxta ependining éytishiche, uning hayat musapisi uzun, nahayiti mol, weten söyerlik bilen tolghan küreshchan hayattur.

Edhemjan zakir ependining da'im deydighini uning üchün hayatidiki eng güzel chaghlar ene shu ghuljida, ene shu ili deryasi boyida, ene shu sherqiy türkistan jumhuriyiti bayriqi lepildigen erkin we azad ghulja kochilirida ötken. Bu hayat uning pütün hayatining eng bextlik qismidur. U, ömrining axirlirighiche ghuljini séghinip ötken. 

Edhemjan zakir 1926-yili, özbékistanda tughulup, 3-4 yashlar arisida a'ilisi bilen ghuljigha kélip yerliship qalghan. 1969-Yili a'ilisi bilen birge amérikagha kelgen. 2020-Yili, 24-yanwar küni wirjiniye shtatida wapat boldi.

Toluq bet