Батур әршидиноф: мән шаһит болған вә билгән шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилаби (2)

Мухбиримиз үмидвар
2018-08-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Батур-әршидиноф (ахирқи қатарда оңдин биринчи) уйғуршунас алимлар билән биргә. 1970-80-Йиллар.
Батур-әршидиноф (ахирқи қатарда оңдин биринчи) уйғуршунас алимлар билән биргә. 1970-80-Йиллар.
RFA/Oyghan

Батур әршидиноф: биз инқилабимизниң ғәлибиси үчүн совет иттипақиға йөлинишкә мәҗбур болған идуқ

2018-Йили, 13-июл күни қазақистанниң алмута шәһиридә 92 йешида вапат болған 20-әсирниң иккинчи йеримидин кейин уйғур дияри вә қошна оттура асиядики уйғур зиялийлири арисида тонулған мәрһум батур әршидиноф 1944-1949-йиллардики миллий азадлиқ инқилабниң актип қатнашқучиси вә миллий армийә офитсери иди. 

Батур әршидиноф һаят вақтида өзи һаят кәчүрмишлири, болупму 1944-1949-йиллардики миллий азадлиқ инқилабқа қатнишип, миллий армийә вә кейинки 5-корпус, 13-девизийисидә хизмәт өтигән 8 йиллиқ һәрбий һаятида көргәнлири, билгәнлири вә һес қилғанлирини баян қилған иди.

Батур әршидиноф өз сөһбәтлиридә мәхсус 1944-1949-йиллардики шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилаби, йәни хитай һөкүмити тәрипидин «үч вилайәт инқилаби» дәп аталған инқилабниң әйни вақиттики совет иттипақи билән болған мунасивәтлири, миллий инқилабчиларниң немә үчүн совет иттипақиниң һәр түрлүк ярдәмлиригә таянғанлиқи, совет иттипақиниң миллий армийиниң һәрбий һәрикәтлиридики роли вә башқилар һәққидә тохталған.

У, әлихан төрә, әхмәтҗан қасими қатарлиқ инқилаб рәһбәрлири немә үчүн совет иттипақиға таянди? совет иттипақиниң қоллиши вә һәрбий ярдәмлирисиз бу инқилабниң истиқбали қандақ болуши мумкин иди? дегән мәсилиниң кейинки вақитларда хәлқ ичидә даим һәм изчил муһакимә темиси болуп келиватқанлиқи, бу мәсилидә икки хил қараш, йәни бири әлихан төрә, әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң совет иттипақиға тайиниши хата болған, улар әслидә совет иттипақиниң ярдимини алмаслиқи керәк иди дәйдиған қараш билән совет иттипақиниң қоллиши вә ярдимисиз азадлиқни қолға кәлтүрүш мумкин әмәс иди дәйдиған қарашниң мәвҗутлуқи һәққидә тохтилип, өзиниң иккинчи хил қарашқа қошулидиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: «инқилабта советниң тәсири һәқиқәтән зор иди. Немишқа советқа йөлинисиләр дегән гәпләр болиду. У вақитта совет иттипақиға йөләнмәк туруп инқилаб қилиш мумкин әмәс, сәвәби; пүтүн қорални булардин алимиз, сетивалимиз. У, униңдин кейин қошнимиз. Биз орус дегән билән бизгә кәлгәнләр, асасән оттура асиядики түркий хәлқләр иди, советтин уйғурларму кәлди, қазақ, өзбек, қирғизлар көп иди, әлвәттә орусларму бар иди. Омумән шу вақитта бир нәзәрийә чиққан, йәни шинҗаңда инқилаб қилиш үчүн бир чәтниң ярдими вә тәсиригә таянмай болмайду дегән, сәвәби гоминдаң күчлүк, биз аҗиз. Бизниң қолимизда һечнемә йоқ, шуңа чәтниң тәсиригә тайинишимиз керәк иди, чәт ким? чәт совет иттипақи иди, йәни бу, өзбекистан, қирғизистан вә қазақистан иди. Улар совет иттипақи дейиләтти. Совет иттипақиму сап шуларни, шу милләтләрни әвәтти. Совет иттипақи қошниңиз, уларсиз инқилаб қилғили болмайтти. Һәммә ярдәм шу яқтин келиватқан, шуңа әлвәттә униң бәзи түзүмлириниму қобул қилишқа мәҗбур болдуқ». 

Униң ейтишичә, бу инқилабниң бешидила совет иттипақи инқилабчиларға һәрбий вә мәниви ярдәмләрни көрсәтти. Болупму һәрбий ярдәмләр сани көп, қораллири хил вә мунтизим хитай гоминдаң армийисигә қарши урушта ғәлибә қилиштики ачқучлуқ ролларниң бири болди. Бу һәрбий ярдәмләр, болупму әскирий җәһәттики һәм қорал-ярақ, оқ-дора җәһәтләрдики ярдәмләр әнә шу әң җиддий җиң вә шиху урушлирида өз ролини җари қилдурди, әлвәттә, буниңда миллий армийиниң уйғур, қазақ вә башқа милләтләрдин болған җәңчилириниң қәһриманлиқи, азадлиқ үчүн өзини пида қилиш роһи һәл қилғуч амил иди. Батур әршидиноф бу һәқтә: «руслар, йәни рус дегинимиз, совет иттипақи дегәнликтур, уруш мәзгилидә рус, өзбек, қазақ, қирғиз, уйғурлар келип, қошунлардики төвини извоттин тартип командирлиқни шулар беҗирди. Болупму шиху вә җиң урушида тиркишиш еғир болди, он нәччә күнгичә я улар алалмиди, я биз алалмидуқ, ахири совет қизил әскәрлири танка вә зәмбирәкләр билән бир кечидила кирип җәңгә қатнишип чиқип кәтти, җәңдә дүшмәнни йәңдуқ, хитайлар қечип кәтти. Лекин буларниң һәммиси мутләқ мәхпий һәрикәт иди, совет иттипақи өзиниң фашизмға қарши иттипақдашлири, америка, әнглийә қатарлиқ дөләтләрдин бу ишни йошурғаниди» деди.

Лекин, совет иттипақи қорал-ярақ ярдәмлириниң көпинчисини һәқсиз бәрмигән болуп, шәрқий түркистан һөкүмити қораллар, оқ-дорилар үчүн һәқ төлигән вә қой-кала, ат, қой юңи, терә қатарлиқ чарвичилиқ мәһсулатлирини бәргән. Әмма совет тәрәп 1946-йили, битим мунасивити билән һәрбий хадимлири вә қорал-ярақлирини елип чиқип кәткән. Батур әршидиноф: «улар қораллири, йәни, зәмбирәк, зенит пилимот вә башқиларни елип чиқип кәтти. Хәлқ буниңдин нарази болуп, ' биз буларни сетивалсақ, пул бәргән, қой бәргән турсақ немишқа елип кетиду дегәндә бизниң башлиқлар қойға чүшлүк қораллар қеп қалди, қалғанлирини елип чиқип кәтти‹ дегән икән. Қолимизда хитайдин олҗа алған қораллар қалған болуп, буларниң көпи милтиқ иди, япон милтиқиму бар иди. Әмма биздә оқ йоқ болғанлиқи үчүн оқларни руслардин сетивелип ишләттуқ» дәйду. 

Батур әршидинофниң ейтишичә, совет иттипақи һөкүмити миллий инқилабчиларниң 100 миң кишиликкә йеқин хитай армийисигә қарши күрәш қилип, вәтәнниң азадлиқини қолға кәлтүрүштә совет иттипақиниң ярдими вә қоллишиға тайиниш йолини тутушидин пайдилинип, инқилабниң сиясий тәқдиридә контрол қилиш вә тәсир көрситиш имканийитигә игә болған иди. Әнқәрәдики һаҗитәппә университети тарих дотсенти, 1944-1949-йиллардики миллий азадлиқ инқилаб вә хәлқара мунасивәт һәққидә тәтқиқат елип барған доктор әркин әкрәм батур әршидинофниң пикригә қошулуш билән уни толуқлап, совет иттипақиниң һәрбий ярдәмләрдин башқа йәнә пүтүн органларға өзиниң мәслиһәтчилирини әвәткәнлики, буларниң шәрқий түркистан, йәни үч вилайәт һөкүмитигә күчлүк тәсир көрсәткәнликини тәкитлиди.

Батур әршидиноф, 1946-йилидин 1949-йилиғичә болған арилиқта миллий армийә баш қоманданлиқ штабида ишлигән вә баяндайдики миллий армийә офитсерлар мәктипиниң оқутқучиси сүпитидә офитсерларға сиясәттин дәрс бәргән. У бу җәрянда миллий армийә баш қомандани генерал лейтенант исһақбек муноноф, миллий инқилаб рәһбири әхмәтҗан қасими қатарлиқлар билән учрашқан шуниңдәк миллий армийә вә һөкүмәтниң башқа көплигән юқири һәм оттура дәриҗилик рәһбирий кадирлири билән сөһбәтдаш, сәпдаш болған иди. Батур әршидиноф, 1961-йили, совет иттипақиға көчүп кетип, һаятини алмутада илмий тәтқиқат вә әдәбий иҗадийәтләр билән өткүзүп, 2018-йили, 13-июл күни вапат болди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт