1940-Йиллардики үрүмчидики америка консулханиси вә или инқилаби

Мухбиримиз үмидвар
2018-03-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Тарихчи абләһәт камалоф(оңдин биринчи) хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинида. 2015-Йили ноябир, париж.
Тарихчи абләһәт камалоф(оңдин биринчи) хәлқара уйғуршунаслиқ илмий муһакимә йиғинида. 2015-Йили ноябир, париж.
RFA/Oyghan

20-Әсирниң дәсләпки йеримида йүз бәргән уйғур вә башқа хитай әмәс хәлқләрниң миллий азадлиқ күрәшлири бир қисим чәтәл һөкүмәтлириниңму диққитини җәлп қилған.

1944-Йили, ғулҗа қозғилиңи нәтиҗисидә шәрқий түркистан җумһурийити қурулуп, 1945-йили, 9-айғичә миллий армийә гоминдаң армийәсини таки манас дәрясиғичә қоғлап келип, пүтүн үч вилайәтни азад қилиши әнглийә вә америка дипломатлириниң йеқиндин диққәт қилишиға еришкән иди. Бу мунасивәт билән улар совет иттипақиниң шәрқи түркистан җумһурийитигә көрсәткән тәсири, униң мәзкур җумһурийәтниң һәрбий-сиясий һаятида ойниған роли қатарлиқ тәрәпләрни айдиңлаштурушқа көңүл бөлгән.

Әнқәрәдики һаҗитәппә университетиниң дотсенти, тарих пәнлири доктори әркин әкрәмниң ейтишичә, чүнки, бу вақитта совет-хитай мунасивәтлири рәқиблик һалитидә болуп, америка вә әнглийә гитлер германийәси вә японийә милитаризмиға қарши күрәштики өз иттипақчилири болған совет иттипақи билән хитайниң бир-бири билән рәқиб болушини халимайтти, болупму японийәгә қарши уруш қилип, уни пүтүн асия-тинч окян районида тармар қилип, иккинчи дуня урушиниң ахирқи ғәлибисини қолға кәлтүрүштә совет иттипақиниң японға қарши урушқа қатнишиш зөрүр иди.

Америка, әнглийә қатарлиқ иттипақдаш дөләтләр үчүн уйғурлар дияри японға қарши урушқа ишлитилидиған әшялар вә башқиларни тошуйдиған арқа сәп йоли иди. Шуңа бу районниң муқимлиқиға диққәт қилип, хитайниң мәзкур районда совет иттипақи билән рәқиблишишиниму халимайтти.

Америкиниң үрүмчидики консулханиси 1943-йили әтиязларда қурулған болуп, илгири-кейин төт консул вә бир қисим муавин консуллар вәзипә өтиди. Буларниң ичидә едмон клаб, роберт ворд, җон хол пакистон қатарлиқларниң паалийәтлири муһим һесаблиниду. Һәтта 1944-йили, май ейида америка муавин президенти хенри валласе өзиниң хитай зиярити давамида үрүмчидә тохтап зиярәттә болған иди.

Бу чағларда уйғур қатарлиқ хәлқләрниң миллий азадлиқ һәрикитиниң совет иттипақи тәрипидин ярдәмгә еришилишини хитай тәрәп һәрбий вә сиясий әмәлдарлири көптүрүп, америка вә әнглийә қатарлиқ иттипақдашларға мәлум қилди. Йәни хитай тәрәп совет иттипақиниң иттипақдашлар арисидики әһдинамиләрни бузуп, исянчиларни йошурун қоллап вә ярдәм берип, хитайни парчилимақчи дәп шикайәт қилған иди.

Әнә шу сәвәбләрдин, америкиниң үрүмчидики консулханиси, җүмлидин консул роберт вард илидики қозғилаңларниң тәрәққият әһвали, сәвәблири, шәрқий түркистан җумһурийитиниң һәрбий-сиясий әһвалиға диққәт қилди шуниңдәк совет иттипақиниң или инқилабида зади қанчилик тәсир күчкә игә болғанлиқи вә қандақ ярдәмләрни көрситиватқанлиқи һәққидә үрүмчидики хитай һәрбий даирилири тәминлигән материяллардин башқа йәнә өзлири мустәқил түрлүк учурларни топлашқа тиришқан иди. У бу мәсилидә әйни вақиттики өлкә рәиси ву җуңшин қатарлиқлар билән көп қетим учришип, униңдин мәлумат елип турған. Доктор әркин әкрәмниң ейтишичә, америка тәрәп совет иттипақи зади бу җайда немә қилмақчи ? худди хитай әмәлдарлири шикайәт қиливатқандәк бу районни игиливелип, өзиниң бир җумһурийитигә айландурмақчиму яки болса йәрлик хәлқниң мустәқил шәрқий түркистан җумһурийитини қурушиға ярдәм көрситиш арқилиқ бу җайни өзиниң тәсири даириси ичидики районға айландурмақчиму дегән нуқтиларни өз ичигә алған бир қатар мәсилиләрни анализ қилған.

1946-Йили 7-айда или тәрәп билән хитай мәркизи һөкүмити арисида битим имзалинип, бирләшмә һөкүмәт қурулуп, өлкидә йеңи тузум орнитилғандин кейинму америкиниң или һөкүмитигә болған қизиқиши суслашмиған. Әнә шуниң нәтиҗисидә америкиниң үрүмчидики төтинчи нөвәтлик консули җон хол пакистон 1947-йили әтиязда или вә билән тарбағатайни зиярәт қилған. Униңдин бурунрақ, йәни 1946-йили, 9-айда болса үрүмчидики әнглийә консули валтер грахам шәрқи түркистан җумһурийитиниң мәркизи ғулҗа қатарлиқ җайларни зиярәт қилип, мунасивәтлик әрбаблар билән көрүшүп, материял топлиған иди.

Пакистонниң бу қетимқи сәпәр хатириси 1947-йили ноябир ейида «или вә тарбағатай вилайәтлиригә сәпәр» дегән темидики мәхсус доклат сүпитидә а қ ш дөләт ишлири министирлиқиға йолланған болуп, қазақистанлиқ уйғур тарихчиси абләт камалоф әпәнди өзиниң архип материяллирини топлаш вә тәтқиқ қилиш паалийити җәрянида бу доклатниң мәзмунлирини рус вә уйғур тилида тонуштурған иди.

Абләт камалофниң баян қилинишичә; җон хол пакистон өз доклатида өзиниң сәпәр әһвали һәққидә тәпсилий тохталған. У, 1947-йили 22-апрел күни сәпәргә атланған болуп, бу чағда бирләшмә һөкүмәтниң рәиси җаң җиҗоң вә муавин рәиси әхмәтҗан қасими қатарлиқлар қәшқәргә кәткән. Пакистон өзиниң үч вилайәтни зиярәт қилидиғанлиқини сәпәргә чиқидиған күнила өлкилик һакимийәт органлириға хәвәр қилған болуп, муавин рәис бурһан шәһиди уни или мәмурий һөкүмитигә йезилған хәт билән тәминлигән.

Доктор абләт камалофниң баян қилишичә; әйни вақитта шәрқи түркистан җумһурийити қурулғандин кейин, а қ ш дипломатлири хитай һөкүмитиниң тәминлигән түрлүк учурлириға еһтиятчанлиқ вә гуман нәзири билән муамилә қилған болуп, чүнки, хитай һөкүмити, совет иттипақи қизим армийәсиниң или, алтай, тарбағатай вилайәтлиригә киргәнликини, совет иттипақиниң йәрлик хәлқни қозғап, уларға ярдәм берипла қалмастин биваситә инқилабқа арилашқанлиқи һәққидики мәлуматлириға нисбәтән гуманлиқ қарашта болуп, бу тепишмақни өзлири биваситә ениқлашқа тиришқан. Җон пакистанниң или вә тарбағатай сәпири әнә шундақ мәқсәттә елип берилған.

Әпсуски, әйни вақитта, йәни 1946-йили, 9-айларғичә ғәрбликләрниң шәрқий түркистан җумһурийити тәвәсидики или, тарбағатайларға кириши чәкләнгән болуп, чүнки битим имзалиништин илгири бу вақитта манас дәряси бойида икки тәрәп армийәси бир-биригә қарши турувататти. 1946-Йили, 8-айларда «битим» бойичә, йол ечилғандин кейин, өлкиниң башқа җайлиридики кишиләр билән или арисидики алақиләр бир мәзгил йолға қоюлди, мана шу вақитта бәзи ғәрблик дипломат вә журналистларниңму илиға бериш имканийити болған иди.

Юқиридики аваз улинишидин тәпсилатни аңлиғайсиз.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт