Tarix we bügün (8 - april)

1945-Yili, 8-april küni, yeni buningdin 67 yil muqeddem sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti özining muntizim milliy armiyisini dunyagha keltürdi . Bu kün hazirqi zaman Uyghur tarixi , jümlidin Uyghur élining tarixidin orun alghan idi.
Umidwar teyyarlidi
2012-04-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Milly armiye ofitsér jengchiliri
Milly armiye ofitsér jengchiliri
Photo: RFA

1944-Yili, 12-noyabirda ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümiti resmiy qarar bilen qurghan milliy armiyining musapisi yoqluqtin bar bolush, muntizimlishish, jenglerde ghelibiséri tawlinish, herbiy - téxnika, maharet, siyasiy ang hem medeniyet sapa jehetlerdin téximu ösüp yétilip, mukemmellishish, shuningdek axirida emeldin qaldurulushtek murekkep musapilerni bashtin kechürdi.

 Milliy armiyining deslepki terkibi

Milliy armiyining asasi eslide nilqa taghlirida tunji bolup küreshke atlan'ghan fatix batur, ghéni batur, ekber batur qatarliqlar bashchiliqidiki hemde 7-noyabir küni ghulja qozghilingigha qatnashqan pida'iylar, shuningdek kéyinki waqitlarda her qaysi jaylarda teshkillinip jeng qilghan partizanlar bolup, texminen 60 etrapidiki partizan etriti shuningdek ghulja shehiri we ili wilayitining bashqa azad bolghan jayliridin yéngidin eskerge élin'ghanlar asasida tesis qilin'ghan. 1945-Yili 8-aprilda, ghulja shehiride milliy armiye resmiy qurulup, bayraq tapshurulghanda, milliy armiye yette polk, töt bataliyondin terkip tapqan bolup, bular töwendikiche:

Polklar

1. Ili piyadiler 2-polki
2. Ili zapas 4- polki
3. Tikes 1-atliq polki
 4. Tikes 2-atliq polki
 5. Süyding piyadiler 1-polki
6. Kengsay atliq 3- polki
7. Künes atliq polki
Musteqil bataliyon we bashqilar
1. Tunggan atliq diwiziyoni
 2. Musteqil mongghul atliq bataliyoni
 3. Zembirekchiler diwiziyoni.
4. Muhapizetchiler bataliyoni
5. Shibe musteqil éskadroni

Milliy armiyining tereqqiyati

Milliy armiye qisimlirining tüzülmisidin qarighanda, bir piyadiler polki üch bataliyondin, bir batalyon üch rotidin, bir rota töt izwottin terkip tapqan. Atliq qoshunlarning tüzülmisi sel bashqichirek bolghan. Mesilen, bir atliq polk töt éskadron (rota) we bir pilimotchilar rotisidin terkip tapqan bolup, piyadiler polkining adem sani 2000 din artuq bolsa, atliq polkning 1200 etrapida bolghan. Atliq qoshunda atlarmu jeng qilghuchilar qatarida hésablan'ghan.

Milliy armiyining deslepki waqitlardiki jengchi ofitsérlirining éniq sani heqqide türlük uchurlar mewjut bolup, sabiq milliy armiye mayori zahir sawdanof, 15 minggha yéqin esker we ofitsér bar idi dése, milliy armiye qomandanliq shitabining siyasiy bölüm bashliqi bolghan toxti ibrahim ependi milliy qoshunning adem sanining deslepte 13 mingdin artuq ikenlikini bayan qilidu. Omumen, milliy armiyining deslepki sanining 13 mingdin 15 mingghiche bolghanliqi köpligen eslimilerde otturigha qoyulidu. Elwette, milliy armiyining adem sani hemde qoshun terkibi tarbaghatay we altay wilayetlirini azad qilish jeryanida we uningdin kéyin taki 1946-yili bitim tüzülgiche bolghan ariliqta dawamliq kéngeygen hem köpeygen.

1945-Yili 6- ayda shimaliy, ottura we jenubiy yönilishtin ibaret üch fronttiki urush bashlan'ghandin kéyin, milliy armiye shimalda chöchek, dörbiljin nahiyiliri hem altay wilayitini toluq azad qilish bilen shimaliy yönilishtiki qoshunning terkibide özgirish boldi we adem sanimu ashti. Chöchek élin'ghandin kéyin léskinning qomandanliqida musteqil atliq üchinchi brigada tesis qilinip, buning terkibide üch polk boldi. Altay élin'ghandin kéyin delilqan sugurbayéf partizanliri altay musteqil atliq polki bolup quruldi.

Milliy armiye 1945-yili 9-ayda manas deryasi boyigha yétip kelgendin kéyin ghuljidiki bash qomandanliq shitab ottura yönilish, shimaliy yönilish we jenubi yönilishtin ibaret üch tarmaq qomandanliq shitab qurup, yéngidin orunlashturush élip bardi. Bu chaghda milliy armiyining qisimliri köpeydi we sani téximu ashti.

Bu chaghdiki milliy armiyining adem sani 30 mingdin éship ketken bolup, 20 mingdin artuq miltiq, 1000 din artuq pilimot, 70 zembirek, 4 bronéwik, üch tanka we töt urushqa yaraydighan ayropilan' gha ige boldi.( Ayrodrom urushida 50 tin artuq ayropilan qolgha chüshken bolsimu, lékin uning saqliri az idi).

 Biraq, 1946-yili 7-ayda bitim boyiche birleshme hökümet qurulghanda, milliy armiyining terkibi we eskiri sanida yene özgirish yüz bergen bolup, omumiy yüzlük qisqartilish élip bérilip, alte polkqa chüshürülup, adem sani 12 minggha qisqartilghan. Lékin, 1947-yili 8-ayda birleshme hökümet buzulghandin kéyin, we osman hem qalibéklerning isyani partlighanda, yene esker élinip, polklar we adem sani köpeytilip, 20 minggha yetküzülgen. Köpinche tarixchilar bu sanning taki 1949-yilining axirighiche mewjut bolghanliqini otturigha qoyushidu.

Milliy armiyining millet terkibi asasliq Uyghurlar bilen qazaqlar bolup, uningdin kéyin qalsa, mongghul, tunggan, qirghiz, özbék, tatar, shibe, rus, tajik we daghur qatarliqlardin terkip tapqan. Ruslar, tatarlar we özbéklerning sani az bolsimu, lékin ularning ichidin köpligen yuqiri, ottura derijilik komandirlar yétiship chiqqan.
 
Axirqi teqdiri

Milliy armiye 1949-yili 12-ayning 20-küni 5-korpus qilip özgertilgendin kéyin 13- we 14- piyadiler diwiziyisi hemde ikki musteqil atliq polkqa ayrilip, jenubiy we shimaliy tereplerge tarqaqlashturuldi. 50-Yillarning béshida qisqartish élip bérilip, axirida 5 -korpusmu emeldin qaldurulup, 13-diwiziyining 38- polki bilen 14-diwiziyining 40-polki saqlap qélin'ghandin bashqa köpinche esker-ofitsérlar ishlepchiqirish qurulush armiyisi qilip özgertilgen, bir qisimliri kesip almashturghan. Axiri 60-yiligha kelgende mezkur qalduq milliy qoshunning bir qisimi hindistan urushigha sélin'ghandin kéyin, axiri pütünley emeldin qaldurulghan.

 Milliy armiyining her millettin terkip tapqan töt neper générali bar bolup, Uyghur we bashqa milletlerning arisidin yuqiri, ottura we töwen derijilik komandirlar köplep yétiship chiqqan bolsimu, lékin 1949-yilighiche bolghan ariliqta milliy armiyining asasiy qisimini teshkil qilidighan Uyghurlardin généralliq unwanigha érishkenler chiqmighan, peqet polkownik unwanidikilerla bolghan. Générallarning ikki nepiri rus (palinof bilen mazharof) bir nepiri qirghiz ( issaq beg ), bir nepiri qazaq ( delilqan) bolup, eng aliy marshalliq unwani özbéklerdin bolghan jumhuriyet re'isi elixan törige bérilgen idi.

Toluq bet