Тарихий шаһит: хәлқ әхмәтҗан қасими қатарлиқлар өлүмидин қаттиқ азабланди, лекин қозғалмиди

Мухбиримиз үмидвар
2019-04-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Атақлиқ тарихчи, қазақистандики уйғуршунаслиқ илминиң асасчилиридин бири мунир ерзин(оңдин биринчи)ниң 90 йиллиқ тәвәллутиға беғишланған илмий муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2017-Йили декабир, алмута.
Атақлиқ тарихчи, қазақистандики уйғуршунаслиқ илминиң асасчилиридин бири мунир ерзин(оңдин биринчи)ниң 90 йиллиқ тәвәллутиға беғишланған илмий муһакимә йиғинидин көрүнүш. 2017-Йили декабир, алмута.
RFA/Oyghan

1949-Йили, 7-8-айларда хитай компартийәси мәркизи комитети әзалиридин бири лю шавчи башчилиқидики хитай компартийәси һәйитиниң мәхпий москва зияритидә хитай компартийәси билән совет компартийәси мәркизий комитети арисида кәлгүси қурулғуси хитай хәлқ җумһурийитиниң иҗтимаий-иқтисадий, сиясий шуниңдәк милләтләр вә диний сиясәтлирини өз ичигә алған һакимийәт түзүлмиси, совет иттипақиниң коммунистик хитайға көрситидиған һәр тәрәплимә ярдәмлири мәсилисидә пикир бирлики һасил қилинди. Әнә шу пикир бирлики ичидә уйғур дияриниң сиясий тәқдири мәсилисиму муһим нуқта болуп, исталин хитай компартийәсиниң тездин уйғур диярини ишғал қилиши, буниң үчүн қатнаш, йеқилғу, һәтта керәк болса һәрбий вә сиясий ярдәм бериш вәдилирини бәрди. Шуниңдәк йәнә исталин хитай компартийәсиниң хитай хәлқ җумһурийитини тез қуруши, йәни кечиктүрмәй, 1949-йилиниң 10-айлирида елан қилишини тәвсийә қилди.

Бирақ, совет иттипақиниң хитай компартийәсиниң дөләт қуруш сиясити вә программилирини қоллаш, һәтта уйғур диярини хитай компартийәсиниң контроллуқи астиға қалдуруш сиясий нишани бурунла бәлгилинип болунған болуп, совет иттипақи компартийәси сиясий бюросиниң әзаси анастас микоян исталинниң вәкили сүпитидә 1949-йили февралниң башлирида хитайниң шибәйпо дегән йеридә рәсмий мәхпий зиярәттә болғанда хитай компартийәси уйғур дияриға, йәни шинҗаңға мустәқиллиқ әмәс, бәлки мухтарийәт һоқуқи бериш, совет иттипақиниң бу җайдин земин даваси болмайдиғанлиқи һәққидики позитсийәси мав зедоң қатарлиқларға рәсмий билдүрүлгән иди. Әнә шуниңдин тәхминән 5 ай өтүп лю шавчи москвани мәхпий зиярәт қилғанда совет иттипақиниң позитсийәси йәнә бир қетим қәтий рәвиштә вә ахирқи қетим билдүрүлди. Әнә шу 1949-йилиниң 7-ейидин етибарән 1944-йили башлинип, мустәқил шәрқий түркистан җумһурийити қурған шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң ахирқи сиясий тәқдири, җүмлидин уйғур хәлқиниң сиясий тәқдири пичилиш басқучиға киргәниди. Вәһаләнки, миллий азадлиқ һәрикити қозғиған кәң хәлқ аммиси, җүмлидин әхмәтҗан қасими қатарлиқ инқилаб рәһбәрлири совет вә хитай коммунистлири арисидики уйғур хәлқиниң, җүмлидин миллий азадлиқ инқилабниң тәқдиригә аит мәзкур мәхпий келишимләрдин хәвәрсиз қалдурулған иди. Шүбһисизки, москваниң орунлаштуруши вә ярдими билән хитай компартийәси мәркизи комитетиниң алақичи вәкили дең личүн 1949-йили, 8-айниң 14-күни ғулҗиға йетип келип, әхмәтҗан қасими қатарлиқ рәһбәрләр билән сөһбәт башлиғандин кейинла бу икки коммунист күчлириниң мәқсити вә нишани әхмәтҗан қатарлиқларға айдиңлашти. Әйни вақитта ғулҗида чиқидиған «инқилабий шәрқий түркистан» гезитиниң мухбири мунир йерзин әпәнди шу вақитта ғулҗида немә ишлар йүз бәргәнлики, вәзийәтниң омумий йүзлиниши қатарлиқларни әсләйду.

У, лю шавчиниң москва зиярити, дең личүнниң ғулҗидики паалийәтлири, әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң ғулҗидин айрилиши вә уларниң өлүмигичә болған пүтүн җәрянлар уйғур хәлқидин мәхпий вә сир тутулған һалда давамлашқаниди. Әмма у. Өзи мәтбуат саһәсидики киши болғанлиқи үчүн, әхмәтҗан қасиминиң нәгә кәткәнлики вә уларниң өлүмигә аит бәзи мәхпийәтликләрдин мәлум дәриҗидә хәвәрдар болған. Униң ейтишичә, у 1949-йили, 8-айниң 23-күни әхмәтҗан қасими қатарлиқлар алтай-тарбағатайларға хизмәт билән кетипту дегән хәвәрни аңлап, һәйранлиқ һес қилған, чүнки әхмәтҗан қасими шу йили 7-айда алтайда болғанда у алтайда әхмәтҗан қасими билән көрүшкәниди. Әнә шундақ һәйранлиқ ичидә турғанда тәхминән 9-айниң 15-күнлири у «инқилабий шәрқий түркистан» гезити идариси башлиқи уйғур сайранидин әхмәтҗан қасими қатарлиқлар айропилан қазасиға учриғанлиқи һәққидики хәвәрни аңлиған. Бу хәвәрни уйғур сайрани «иттипақ» тәшкилатиниң мувәққәт рәиси әсһәт ишақофтин билгән, уларға бәлки совет консулханиси уқтурған болуши мумкин иди. Мунир йерзин әпәнди: «лекин бу йәнила хәлқтин мәхпий тутулған болуп, бу учур пәқәт қисмән һөкүмәт башлиқлири арисидила тарқалди, хәлқ техи билмигән иди» дәйду.

Бу йил 91 яшқа киргән, һазир алмутада яшаватқан көплигән уйғур вә татар тарихиға аит илмий әсәрниң аптори, уйғуршунас мунир йерзин әпәнди 1947-йилидин етибарән, «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә ишләш җәрянида әхмәтҗан қасими билән көп қетим көрүшкән, униң гезитхана башлиқи вә әхмәтҗан қасими рәһбәрликидики «иттипақ» ниң мәркизи тәшкилий һәйәт әзалири уйғур сайрами, әсһәт исһақофлар билән болған мунасивәтлириму йеқин иди. Униң дейишичә, у вә «инқилабий шәрқий түркистан» гезитидики хадимлар әйни вақитта хитай вәкили дең личүнниң ғулҗиға кәлгәнликидин хәвәрдар болған болсиму, лекин униң мәқситиниң немә икәнликини билмигән иди. Чүнки, бу пүтүнләй сирттин мәхпий тутулған паалийәт иди.

Шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилаби рәһбәрлиридин әхмәтҗан қасими қатарлиқлар 1949-йили, 8-айда ғулҗидин айрилип, 3 айдин өткәндин кейин, уларниң қазаға учриғанлиқ хәвири бейҗиңдики хитай сиясий мәслиһәт йиғиниға қатнишип қайтип кәлгән сәйпидин әзизи қатарлиқлар тәрипидин хәлққә рәсмий шәкилдә йәткүзүлди.

Мунир йерзинниң ейтишичә, 1949-йили, 8-9-айдин кейин шәрқий түркистан вәзийити тездин өзгәргән болуп, шәрқий түркистан җумһурийити қурған или хәлқи, җүмлидин миллий армийә вә зиялийлар вәзийәтниң бундақ тез өзгириши вә ақивәттә, бу җайниң тезликтә хитай компартийәсиниң қолиға чүшүп қалғанлиқиниң түп сәвәбини чүшинәлмәй турғанда әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өлүм хәвирини аңлиғандин кейинла андин өзлириниң сиясий тәқдириниң пичилип болунғанлиқини билишкән. Әмма хәлқ ичидә уларниң өлүми һәққидә һәр хил гәп-сөзләр тарқалған, хәлқ йиға-зарә қилип, қайғу-әләмгә чөмсиму, әмма йәнила зор көләмдики қаршилиқ һәрикәтлири, хәлқниң совет консулханисидин әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өлүми сирини сорайдиған аммиви наразилиқлири, омумән хәлқниң омумйүзлүк қаршилиқлири болмиди.

Тарихи мәлуматларға таянғанда, әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өлүм хәвири җакарлинип болуп узун өтмәйла хитай компартийәси армийәси шәрқий түркистан җумһурийити территорийәси болған или, тарбағатай қатарлиқ җайларға орунлашти. Узун өтмәй, шәрқий түркистан миллий армийәси 5-корпусқа өзгәртилип, шәпкилиригә сәйпидин әзиз бейҗиңдин алғач кәлгән хитай азадлиқ армийәсиниң бәш юлтузлуқ какарлирини тақиди, шәрқий түркистан җумһурийитиниң ай юлтузлуқ йешил байриқиниң орниға хитай хәлқ җумһурийитиниң байриқи алмашти. Мав зедоңниң сәйпидин әзизни өзи билән биргә елип барған москва сәпириниң хуласиси сүпитидә 1950-йили, 14-феврал күни «совет-хитай достлуқ, өзара ярдәм бериш шәртнамиси» имзалинип, мав совет иттипақиниң уйғур диярида алаһидә имтиязларға игә болушиға мақул болғандин кейинла москва мав зедоңға әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң җәсәтлирини бәрди. Мавниң буйруқи бойичә сәйпидин әзизи әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң җәсәтлири 1950-йили, 4-айда ғулҗиға елип келип, уйғур хәлқиниң зор қайғу-әләмлири ичидә дәпнә қилди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт