Mirzigul nasirof: "Men sizning emes, jumhuriyet re'isi élixan törining buyruqini ijra qilimen"

Muxbirimiz ümidwar
2017-07-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Mirzigul nasirof.
Mirzigul nasirof.
RFA/Oyghan

1944-1949-Yillardiki Uyghur qatarliq xelqlerning milliy azadliq heriketliri tarixida milliy armiyining 1945-yili, 9-ayning otturilirida gomindang armiyesini jing we shixoda tarmar qilip, ölke merkizi ürümchini azad qilishqa yürüsh qilip manas deryasi boyigha kelgende tuyuqsiz hujumni toxtitip qoyushi shuningdek milliy armiyining qolidiki sowét ittipaqi teminligen barliq her xil qoral-yaraqlarning yighiwélinip, élip chiqip kétilip, tinchliq söhbiti ötküzülüshi 20-esir Uyghur diyari siyasiy tarixidiki muhim xelq'ara munasiwet xaraktérige ige weqeler hésablinidu.

Bundaq ehwal aqsu frontidimu körülgen bolup, tarixi shahitlarning eslimiliridin melum bolushiche, aqsu frontidiki sopaxun sowurof, mirzigul nasirof qatarliqlar komandirliqidiki qoshunlarmu oxshash teqdirge duch kelgen. Sopaxun sowurof we mirzigul nasirof qatarliq komandirlar 1945-yili, 10-ayning béshida yuqiridin aqsudin chékinish buyruqi tapshuruwalghanda qattiq ökünüsh ichide ijra qilmasliqqa tirishqan bolsimu, emma qattiq herbiy intizam we buyruq sewebidin öz etretlirini bashlap iligha chékin'gen. Ular bu chékinishning, jümlidin milliy armiyining manas deryasi boyida toxtitilip qoyulushining inqilabqa yardem bériwatqan sowét ittipaqi teripidin keltürülüp chiqiridighanliqigha nisbeten qatti naraziliq keypiyatida bolghan. Bu waqitta milliy armiye bash shtabi buyruq bilen sowét ittipaqi herbiy meslihetchisi iskender, yeni iwan iwanowich iwanofni qorghan'gha ewetip, urush toxtitish we aqsu frontidiki barliq sowét qorallirini yighiwélish buyruqini yetküzgen bolup, bu buyruq sopaxun sowurup, qasimjan qembiri, abdukérim abbasof, mirzigul nasirof qatarliq bashliqlarning naraziliqini qozghighan bolsimu, emma yuqiridin kelgen buyruqqa boysunushqa mejbur bolghan. Biraq, qazaqistandiki Uyghur tarixchisi qehriman ghojamberdining éytishiche, mirzigul nasirof hetta özi sowét ittipaqidin kelgen kishi bolushigha qarimay, aqsudin chékinish aldida sowét ittipaqliq meslihetchining sowét qorallirini yighiwélish telipini qet'iy ret qilghan we u bu qorallarni men "Jumhuriyet re'isi élixan törining buyruqi boyiche tapshurimen" dégen.

Mirzigul nasirofning sowét ittipaqi herbiy wekilining telipini ret qilish weqesi 1945-yili, 10-ayning béshida qorghanda yüzbergen bolup, uning iskender isimlik sowét ittipaqi wekilining telipini ret qilip, qorallarni tapshurmighanliqini uning bilen birge sowét wekili körüshken jumhuriyet re'isi élixan törining oghli asilxan törimu istanbulda neshr qilin'ghan öz eslimiside bayan qilidu.

Mirzigul nasirofning özi esli sowét ittipaqliq we uning üstige eslide sowét ittipaqi armiyesining ofitséri hem sowét hökümiti teripidin ghuljigha ewetilgen bolushigha qarimay, sowét ittipaqi herbiy wekilining sowét buyruqini ijra qilmastin, men "Élixan törining buyruqini ijra qilimen" dep jawab bérishi, 2-domdiki sowét herbiy wekillirini ghezeplendürgen idi. U bu herikiti üchün jazagha tartilishimu mumkin idi.

Mirzigul nasirof öz béshidin ötken bu weqeni öz perzentlirigimu sözlep bergen bolup, uning almatada turushluq oghli mirshéker nasirof éytishiche, dadisi bu herikiti sewebidin bésimlargha uchrighan bolsimu, emma héchqachan ökünmigen iken.

Ene shu mirzigul nasirofning 2-domning sowét qorallirini yighiwélish buyruqini ijra qilmighanliqi sewebidin bolsa kérek uning qomandanliqidiki bay we qizil qatarliq jaylargha orunlashqan ikki éskadron eskerdin qoral yighiwélish bolmighan. Bu heqte mirzigul nasirof komandirliqidiki atliq diwiziyonning jengchisi nurmuhemmet sadiqof ependi shundaq deydu.

Emma, aqsu urushigha qatnashqan sabiq milliy armiye mayori, bu yil 3-ayda bishkekte wapat bolghan merhum xemit kenjibayéfning hayat waqtida éytishiche, aqsuni qorshap turghan sopaxun sowurop, abdukérim abbasof, qasimjan qembiri qatarliqlar rehberlikidiki etretning qolidiki barliq sowét aptomatliri we pilimotliri yighiwélinip, peqet gomindangdin olja alghan qorallarla qaldurulghan.

Aqsu tewesidiki bu qoshunning qolidiki yaxshi sowét qorallirining yighip élip kétilgenlikini sopaxun sowurofmu özining "Men kechken kéchiklar" mawzuluq eslimiside achchiq bilen tilgha alidu. Chünki bu ehwal qoshunning jenggiwarliqi we urush qilish iqtidarigha qattiq zerbe bolghan idi.

Mirzigul nasirofning almatada yashaydighan oghli, almatatidiki chish késelliklirini dawalash institutining oqutquchisi mirshéker nasirofning bayan qilishiche, dadisi mirzigul nasirof özining inqilab eslimiliri heqqide toxtalghanda, u taki wapat bolghuche özining ghuljadiki hayatidin pexirlinip ötken.

Mirzigul nasirof gerche 1950-yillardin 1985-yilighiche qazaqistandiki bir qanche yézida kolléktip igilik bashliqi bolup, charin deryasi wadiliridiki Uyghur yézilirini güllendürgen, Uyghur déhqanlirigha yétekchilik qilip, boz yerlerni achqan, mektepler qurghan, zamaniwi yollar, köwrükler, balilar yesliliri, dem élish öyliri qatarliqlarni qurup, xelq turmushini yaxshilashqa hesse qoshqanliqi üchün ikki qétim sowét ittipaqining eng aliy lénin ordéni we bashqa köpligen médalliri bilen teqdirlen'gen. Lékin, mirshéker ependining éytishiche mirzigul nasirof özining 88 yashliq hayatida gerche köpligen sowét aliy ordén we métalliri bilen teqdirlen'gen bolsimu, emma u her waqit öz wetini, yeni élixan töre bashliq sherqiy türkistan jumhuriyiti 1945-1946-yilliri bergen "Baturluq", "Pida'iy" qatarliq médallarni her da'im meydisige ésip yürgen iken.

Mirzigul nasirof 2008-yili, qazaqistanning özi tughulghan tügmen yézisida 88 yéshida wapat bolghan.

Toluq bet