Үрүмчидики әнглийә консули валтер грахамниң ғулҗа сәпәр хатириси (1)

Мухбиримиз үмидвар
2018-02-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәттә, әхмәтҗан қасими, сәйпидин езизи, абдикирим аббасоп вә исқақбәк.
Сүрәттә, әхмәтҗан қасими, сәйпидин езизи, абдикирим аббасоп вә исқақбәк.
RFA Archive

(1946-Йили, 3-20-сентәбир күнлири)

1944-1949-Йиллири уйғур диярида елип берилған кәң көләмлик миллий азадлиқ инқилаби, җүмлидин 1944-йили 12-ноябир күни ғулҗида қурулған шәрқий түркистан җумһурийитиниң таки 1945-йили 10-айғичә болған арилиқта или, тарбағатай, алтайдин ибарәт үч вилайәттики хитай гоминдаң армийәсини толуқ тармар қилип, манас дәряси бойида тохтиши, ақивәттә шәрқий түркистан җумһурийити билән хитай җумһурийити мәркизи һөкүмити арисида тинчлиқ сөһбити өткүзүлүп, 1946-йили, 1-июлдин та 1947-йили, 8-айғичә болған арилиқта икки тәрәп вәкиллириниң иштиракидики бирләшмә һөкүмәтниң әмәлий мәвҗут болуп турушидин ибарәт тарихи җәрян әйни вақитта ғәрб дөләтлириниң, болупму америка вә әнглийәниң диққәт нәзиридин орун алған иди. Қазақистандики туран университетиниң профессори абләт камалоф йеқинда туран университет илми журнилида елан қилған « совет-хитай мунасивәтлири 1940-йиллиридики шинҗаңдики чәтәллик көзәткүчиләрниң нәзиридә» мавзулуқ мақалисидә көрситишичә, 1943-йили, үрүмчидә америка қошма штатлири вә әнглийәниң айрим-айрим консулханилири қурулуп, бир йил өтмәй, или диярида қозғилаң партлап, шәрқий түркистан җумһурийити қурулди вә бу җумһурийәт гоминдаң армийәсини тармар қилип, манас дәрясиғичә йетип кәлди. Мана шу вәқә мунасивити билән америка. Әнглийә дипломатлири вә һәтта журналистлири бу инқилабқа алаһидә қизиқти һәтта ғулҗиға беришқа интилди. Пәқәт 1946-1947-йиллири, бирләшмә һөкүмәт дәвридила америкиниң үрүмчи баш консули җон хол пакистон, әнглийә консули валтер грахам һәм икки нәпәр америка журналисти-барбара стефенс вә Маргарит лайонис, йәни америкиниң үрүмчидики муавин консули доглас маккернанниң аяли ғулҗиға беришқа мувәппәқ болалиған.

Абләт камалофниң тәкшүришичә, америка, әнглийә консуллириниң зиярити вә америка журналистлириниң сәпәрлириниң көзлигән түп көзлигән мәқсәтлири бар болуп, мәзкур икки нәпәр консул зиярәттин кейин мәхсус доклат тәйярлап, өз һөкүмәтлиригә йоллиған. У: «уларниң асасий мәқсити қозғилаң болған җайдики совет тәсирини көзитиш болған иди» дәйду.

Абләт камалофниң қаришичә, үрүмчидики әнглийә консули валтер грахам әң бурун ғулҗиға барған ғәрблик болуп, 1944-1949-йиллиридики миллий азадлиқ инқилаб тарихиға аит « или инқилаби» мавзулуқ ғәрб дунясидики тунҗи мәхсус китабниң аптори америка тарихчиси, профессор линда бенсонму өз әсиридә валтер грахамниң 1946-йили, 3-сентәбир күни манас дәрясидин өткәнлики вә 13-сентәбир күни ғулҗида болғанлиқи, униң зияритиниң асаси мәқситиниң совет иттипақиниң бу инқилабқа һәрбий-сиясий җәһәттин арилишиш әһвалини чүшиниш икәнликини илгири сүргән.

Улуғ британийәниң қәшқәр вә үрүмчидики консуллириниң 1930-1940-йилларда уйғур елиниң җәнуби вә шималида йүз бәргән вәқәләр һәққидә тәйярлиған тәпсилий доклатлири һазир лондондики британийә кутупханисида вә дөләтлик баш архипханида сақлиниватқан болуп, қазақистанлиқ уйғур тарихчиси абләт камалоф оксфорд университетида билим ашуруш җәрянида мәхсус түрдә мәзкур орунлардики уйғурларға мунасивәтлик архип материяллирини топлиған һәмдә үрүмчидики әнглийә консули грахамниң ғулҗа зиярити һәққидики доклати үстидә тәһлил йүргүзүп вә тонуштуруп, уни рус тилида елан қилған иди.

Абләт камалофниң әнглийә консули грахамниң доклати асасида тонуштурушичә; грахам 1946-йили 24-сентәбир күни улуғ британийәниң нәнҗиңдики баш әлчисигә өзиниң ғулҗиға елип барған зиярити һәққидә мәхсус доклат сунған болуп, сәпәрниң мәқсити совет иттипақиниң үч вилайәттики тәсириниң зади қанчилик икәнликини ениқлаштин ибарәт иди. Хитай тәрәп совет иттипақиниң үч вилайәттики тәсирини һаман ашуруп көрсәткән болсиму, лекин бу ғәрб дипломатлирини қайил қилалмиған. Шуңа әнглийә консулханиси түрлүк амаллар билән или инқилабиниң тәрәққият йүзлиниши вә советниң тәсиригә қарита еһтиятчанлиқ билән көзитиш елип барған.

Грахам 1946-йили 3-сентәбир күни үрүмчидин айрилип җапалиқ мусапиләрни бесип аран 11күндә ғулҗиға йетип бариду һәм у йәрдә 6 күн туруп 20-сентәбир күни айропилан билән үрүмчигә қайтип келиду.

Грахам манас чеграсидин өткәндин кейин, тәбиәт мәнзириси, йоллар вә шәһәр һәм мәһәллиләр һәққидә тәпсилий баян қилған болуп, алди билән у шиху наһийәлик һөкүмәтниң һакими билән көрүшүп сөһбәтлишиду. Униң йезишичә; наһийәлик һөкүмәтниң вивискиси уйғурчә вә русчә йезилған болуп, һаким толиму мулайим уйғур кишиси икән. У грахамға яхши тәсиратларни қалдуриду.

Грахам униңдин кейин сәпирини давамлаштуруп, җиңни бесип өтүп, ғулҗиға қарап маңғанда машиниси бузулуп қелип, ремонт қилишқа мәҗбур болиду. Бирақ, ремонт қилиш мумкин болмиғачқа у шопурни ғулҗиға ярдәмгә әвәтиветип, өзи бәш күн чөлдә хәвәр күтүп ятиду. Униң озуқ-түлики түгигәндә йолдин өткән машинилардики кишиләр униңға озуқ-түлүк берип туриду, ахири или һөкүмити мәхсус аптомобил әвәтип, уни елип кетиду.

Валтер грахам сайрам көли бойиға вә тәлкә даванлириға келип, аҗайип тәсирлиниду һәм бу көл мәнзирисини италийә вә әнглийә мәнзирилиригә охшитиду. Грахам ғулҗиға кәлгәндин кейин, уни шәрқи түркистан җумһурийитиниң муавин рәиси вә кейинки или вилайитиниң валиси һакимбәг ғоҗа өз өйидә қарши алиду. Грахам һакимбәг ғоҗа билән тәнһа тамақта болуп сөһбәтлишиду, у сөһбәтләр вә көзитишлири арқилиқ һакимбәг ғоҗиниң һоқуқиниң шәклий түс алған, әмәлий һоқуқниң униң муавинлириниң қолида болуши еһтималлиқиниң барлиқини һес қилиду.

Грахам йәнә ғулҗида миллий инқилаб рәһбири вә бирләшмә һөкүмәтниң муавин рәиси әхмәтҗан қасими билән муһим муназирә характерлик сөһбәтләрдә болғанлиқини, әхмәтҗан қасиминиң хәлқ ичидики һөрмитиниң юқирилиқи һәм сиясий қабилийитиниң үстүнлүкини қистуруп өтиду.

Грахам бу қетимқи зияритидә йәнә әйни вақитта ғулҗиға кәлгәнликигә икки ай болған өлкилик бирләшмә һөкүмәтниң баш мупәттиши мәсуд сәбири биләнму көрүшкәнликини, мәсуд сәбириниң уйғурлар арисидин чиққан йүксәк бир сиясәтчи икәнликини әскәртип өтиду.

Грахамниң йезишичә; у ғулҗиға кәлгән күни сақчи идариси икки офитсер вә үч әскәрдин ибарәт бир гуруппини мәхсус уни қоғдашқа тәйинләйду. Бирақ, мәзкур әнглийә консули буниңдин нарази болиду, чүнки, бу кишиләр у нәгә барса, шу йәргә тәң барғачқа граһам буни өзиниң һәрикәтлирини контрол қилиш дәп чүшәнгән. Ахирида мәсуд сәбириниң васитиси билән сақчи идариси грахамни қоғдаш гурупписини әмәлдин қалдурған болсиму, лекин у тәләп қилған вақтида униңға қоғдиғучи бәлгиләшкә қошулиду.

Грахам ғулҗида йәнә или вилайитиниң муавин валиси әнвәр мусабайоф қатарлиқ кишиләр биләнму көрүшкәнликини, ахирида йәнә совет иттипақиниң ғолидики муавин консули билән көрүшүп сөһбәтләшкәнликини баян қилиду.

Грахам совет консулиға алаһидә диққәт әтиварини бәргән болуп, униң билән болған сөһбәт тин үч вилайәт тәвәсидә көплигән мәхпий совет иттипақи к г б җасуслириниң барлиқиниң еһтималлиққа йеқин икәнликини җәзимләштүриду. Затән грахамниң мәқситиму совет иттипақиниң или инқилабиға көрсәткән тәсирини ениқлаштин ибарәт болғачқа, у совет иттипақи билән мунасивәтлик һәр қандақ нәрсигә диққәт билән қариған.

Абләт камалоф әнглийә консули валтер грахамниң ғулҗа зиярити арқилиқ, хитай гоминдаң мәркизи һөкүмити вә өлкилик һөкүмәт әмәлдарлириниң шәрқий түркистан җумһурийити-совет иттипақиниң ойнап чиққан оюни, шинҗаңдики аз санлиқ милләтләрниң җуңгоға қарши туруш нийити йоқ, уларни рус коммунистлири күшкүрткән, дегәндәк мәлуматлириниң әмәлийәткә уйғун әмәсликини чүшинип йәткәнликини көрсәтти.

Толуқ бәт