Абдуғопур қутлуқоф: совет разветчики һаким җаппар маңа ейтип бәргән сирлар (3)

Мухбиримиз үмидвар
2019-03-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Совет иттипақиниң шәрқий түркистан җумһурийитидики мәхпий хадими, дохтур һаким җаппар яруллабекоф (1907-1992).
Совет иттипақиниң шәрқий түркистан җумһурийитидики мәхпий хадими, дохтур һаким җаппар яруллабекоф (1907-1992).
RFA

Һазир алмутада яшаватқан 82 яшлиқ шаир абдуғопур қутлуқофниң әслишичә, у 1975-йилиниң яз ейида фрунзе, йәни һазирқи бишкәк шәһиридә яшайдиған совет иттипақиниң 1944-1949-йиллиридики миллий азадлиқ инқилаб дәвридә ғулҗада дохтурлуқ салаһийити билән паалийәт қилған бихәтәрлик хадими һаким җаппар билән униң өйидә сөһбәләшкән. Бу сөһбәттә абдуреһим рахман исимлик йәнә бир шаирму униң билән биргә болған. Әсли һаким җаппар абдуғопур қутлуқофқа өзиниң әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң тәқдиригә аит өзи билидиған сирларни ейтип беришни қарар қилип, уни чақиртқан икән.

Һаким җаппар яруллабекофниң абдуғопур қутлуқофқа сөзләп беришичә, миллий азадлиқ инқилаб рәһбәрлиридин әхмәтҗан қасими башчилиқидики өмәк 1949-йили, 8-айниң 24-авғуст күни алмута шәһиридә москвадин кәлгән совет иттипақи һөкүмитиниң бир юқири дәриҗилик рәһбирий кадири вә қазақистан иттипақдаш җумһурийити дөләт бихәтәрлик идарисиниң бир нәпәр қазақ рәһбирий кишиси билән сөһбәт өткүзгән болуп, мәзкур сөһбәт қаттиқ муназирә түси алған. Дөләт бихәтәрлик идариси бу чағда фрунзеда туруватқан һаким җаппарни мәхсус мәхпий тәрҗиманлиққа елип келип, сөһбәткә тәрҗиманлиққа салған.

Һаким җаппар сөһбәттә москвадин кәлгән һәрбий рәһбирий кишиниң әхмәтҗан қасими қатарлиқларни бейҗиңдики хитайниң сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға шәртсиз қатнишиши вә һечқандақ тәләпләрни оттуриға қоймаслиқини тәләп қилғанда әхмәтҗан қасиминиң буниңға қәтий қарши чиққанлиқини сөзләп бәргән.

Һаким җаппарниң ейтишичә, әхмәтҗан қасими хитай коммунистик һөкүмитиниң мустәқиллиқ вә һеч болмиғанда федератип һоқуқ беришкә қошулмиса, пәқәтла хитайниң бир өлкиси болуп қелиш программисини йолға қоймақчи болса, бейҗиңға, йәни мәзкур сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға беришиниң һаҗити йоқлуқини ейтқанда москва вәкили наһайити нарази болған. Исһақбек муноноф, дәлилқан сугурбайеф вә башқиларму өз пикирлирини ейтип, әхмәтҗан қасими билән охшаш мәйданини ипадә қилған.

Қазақ рәһбәр болса һазир иккинчи дуня уруши ахирлишип, совет иттипақиниң өзини қайтидин қуруватқанлиқи, дуняниң тинчлиққа моһтаҗ икәнлики, шуңа уларниң бейҗиңдики йиғинда өзлириниң һечқандақ артуқчә тәлипини оттуриға қоймаслиқини тәшәббус қилип пикир баян қилған.

Сөһбәт интайин кәскин талаш-тартиш ичидә өткән. Абдуғопур қутлуқоф һаким җаппарниң бу вәқәни чоңқур һаяҗан ичидә бирму-бир баян қилғанлиқини әсләйду.

Хитай рәсмий тарихи мәнбәлири, әхмәтҗан қасими қатарлиқ 8 киши бейҗиңдики сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға қатнишиш үчүн 1949-йили, 8-айниң 23-күни ғулҗадин алмутаға барғанлиқи вә уларниң 8-айниң 27-күни совет иттипақиниң байқал көли бойидики ирткутск районида айропилан һадисисигә учриғанлиқини рәсмийләштүргән. Шундақла уларниң һечқандақ бир шәрти вә тәлипи болғанлиқини тилға алмайду, әмма уйғурлар әхмәтҗан қасимиға хитай һөкүмитиниң әксичә баһа берип, униң уйғур хәлқиниң миллий мәнпәәтидә чиң турғанлиқиға ишиниду.

Әхмәтҗан қасими қатарлиқлар алмутаға кәлгән ашу бир қанчә күн ичидә зади немә вәқәләр болди, алмутада совет тәрәп вәкиллири билән қандақ учришишлар болди? дегән мәсилиләрни вә һаким җаппар сөзләп бәргәндәк ашу сөһбәтләрни һөҗҗәтлик дәлилләйдиған мәхпий совет архипи техи оттуриға чиққини йоқ. Әмма, 1947-1949-йили ғулҗадики «инқилабий шәрқий түркистан» гезити мухбири болуп ишлигән, һазир алмутада яшаватқан 91 яшлиқ тарихшунас мунир йерзинниң ейтишичә, гәрчә бу һәқтә архип һөҗҗити ашкара болмисиму, әмма ашундақ бир сөһбәтниң болуши еһтималлиққа йеқин, әхмәтҗан қасиминиң шәрқий түркистан хәлқиниң миллий мәнпәәтини қоғдашни әла билидиған рәһбәр икәнликидә шәк йоқ.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт