Абдуғопур қутлуқоф: совет разветчики һаким җаппар маңа ейтип бәргән сирлар (4)

Мухбиримиз үмидвар
2019-04-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Пешқәдәм шаир абдуғопур қутлуқоф ака америкидики уйғур алий кеңишигә қатнашти. 2011-Йили 2-май.
Пешқәдәм шаир абдуғопур қутлуқоф ака америкидики уйғур алий кеңишигә қатнашти. 2011-Йили 2-май.
RFA

Һазир қазақистанда яшаватқан 82 яшлиқ атақлиқ уйғур шаири абдуғопур қутлуқофниң әслишичә, сабиқ совет иттипақиниң 1944-1949-йиллиридики миллий азадлиқ инқилаб дәвридә, ғулҗида паалийәт қилған бихәтәрлик хадими дохтур һаким җаппар яруллабекофниң 1975-йили, язда бишкәк шәһиридә униңға сөзләп беришичә, миллий азадлиқ инқилаб рәһбәрлири әхмәтҗан қасими башчилиқидики өмәк 1949-йили, 8-айниң 24-күни алмута шәһиридә москвадин кәлгән совет иттипақи һөкүмитиниң бир юқири дәриҗилик рәһбирий кадири вә қазақистан иттипақдаш җумһурийити дөләт бихәтәрлик идарисиниң бир нәпәр қазақ рәһбири кишиси билән сөһбәт өткүзгән.

Һаким җаппар өзи тәрҗиманлиқ қилған бу сөһбәттә әхмәтҗан қасими совет иттипақи рәһбирий шәхслириниң уларниң бейҗиңда ечилидиған хитай компартийәсиниң тунҗи нөвәтлик мәмликәтлик сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға һечқандақ сиясий тәләп вә шәрт қоймай қатнишип, хитайниң сиясий программилирини һимайә қилиш тәклипини рәт қилип, әгәр өзлири йиғинға қатнашса уйғур дияриниң сиясий тәқдири мәсилисини һәл қилишта мустәқиллиқ мәсилиси, пәқәт болмиғанда федератсийә түзүм бойичә һоқуққа еришишни тәләп қилидиғанлиқи, болмиса мундақ йиғинға қатнишишниң зөрүрийити йоқлуқини кәскин ейтқан икән.

Һаким җаппарниң сөзләп беришичә, мәзкур сөһбәткә әхмәтҗан қасими, исһақбек муноноф, абдукерим аббасоф, дәлилқан сугурбайефтин башқа йәнә бир хитай, шуниңдәк ғени кәримоф, абдурешит имин қатарлиқларму қатнашқан иди. Уларниң көпи әхмәтҗан қасимини қоллаш пикрини билдүргән

Сөһбәт җәрянида москва вәкили, генерал исһақбек муноноф, генерал дәлилқан сугурбайеф, абдукерим аббасоф, хитай вәкил лоҗи қатарлиқларниңму пикрини сориған. Шәрқий түркистан миллий армийәсиниң алий баш қомандани исһақбек муноноф, муавин қомандани дәлилқан сугурбайефму әхмәтҗан қасиминиң қарашлирини қоллаш пикрини билдүргән. Болупму москва вәкилиниң биваситә сориған соалиға җаваб бәргән исһақбек муноноф өз мәйданиниң әхмәтҗан қасими билән бирдәк икәнликини кәскин ейтқан. Аббасоф, әхмәтҗан қасиминиң қарашлиридин қисмән башқичирәк пикирни, хитай вәкил пүтүнләй хитай компартийәсини һимайә қилиш пикрини ейтқан.

Һаким җаппарниң абдуғопур қутлуқофқа сөзләп беришичә, сөһбәт интайин кәскин талаш-тартиш ичидә өткән вә шу күни кечигичә давамлашқан. Талаш-тартишниң күчийиши нәтиҗисидә, әхмәтҗан қасими, исһақбек муноф, дәлилқан сугурбайеф вә башқилар ахири хитай компартийәсиниң һеч болмиғанда миллий мәсилини совет иттипақиниң модели бойичә һәл қилиши, йәни федератип түзүмгә меңип, иттипақдаш җумһурийәт һоқуқини етирап қилиши керәкликини ейтишқан. Бирақ, москва вәкиллири буниңғиму рази қиларлиқ җаваб бәрмигән, ахири сөһбәт нәтиҗисиз ахирлашқандин кейин һаким җаппар фрунзеға (һазирқи бишкәккә ) маңдуруветилгән.

Абдуғопур қутлуқоф һаким җаппарниң бу вәқәни чоңқур һаяҗан ичидә бирму-бир баян қилғанлиқини, москвадин кәлгән рус генералниң аччиқ билән сөзлигән җайлирини русчә тәкрарлап, уйғурчиға тәрҗимә қилип, шу нәқ мәйдан көрүнүши нәқ вә образлиқ ипадиләшкә тиришқанлиқини әслиди.

Һаким җаппар әхмәтҗан қасиминиң өз хәлқиниң миллий мәнпәәтини қоғдаш, хәлқниң қанлиқ күрәшләрни қилип қолға кәлтүргән мустәқил һаятини сақлап қелишта чиң турғанлиқини әсләш билән әхмәтҗан қасимиға юқири баһа бәргән.

Әмма, хитай һөкүмити һазирғичә әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң 1949-йили, 8-айниң 24-күни алмутадин айрилип, 27-авғуст күни бейҗиңда ечилидиған мәмликәтлик сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға қатнишиш сәпиридә байқал көли бойида айропилан қазасиға учрап һаятидин айрилғанлиқини бекитиду вә уларниң бейҗиңдики йиғинда һечқандақ миллий вә сиясий һоқуқ тәлипи сунмайдиғанлиқи һәм уларниң йеңи җуңгони толуқ қоллиғанлиқини тәшвиқ қилип кәлмәктә.

Әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң бейҗиңдики сиясий мәслиһәт кеңиши йиғиниға қатнишишта һәқиқәтән хәлқниң тәләплирини әкс әттүридиған бирәр шәрт вә тәләп тәйярлиғанму? бейҗиңда оттуриға қоюлмақчи болған бу шәрт вә тәләпләр 1949-йили, 7-8-айда москвани зиярәт қилған хитай компартийә рәһбири лю шавчиға хитай хәлқ җумһурийитини тез қуруш вә хитай армийәсини уйғур дияриға тез киргүзүп ишғал қилиш вә буниңға ярдәм бериш вәдисини бәргән сталин һөкүмитиниң программисиға һәм хитай компартийәсиниң мәнпәәтигә уйғун келиши мумкинмиду?

1949-Йили, 8-айда әхмәтҗан қасими қатарлиқлар ғулҗадин айрилған вақитта «инқилаби шәрқий түркистан» гезитидә мухбир болуп ишлигән, әхмәтҗан қасими билән учришип сөһбәтләрдә болған һазир алмутада яшаватқан 91 яшлиқ тарихчи мунир йерзин әпәндиниң қаришичә, гәрчә бу һәқтә архип һөҗҗәтлири ашкара болмисиму, әмма мундақ бир сөһбәтниң болуши, әхмәтҗан қасими қатарлиқларниң өз миллий мәнпәәтини һимайә қилишта чиң турған дәп ейтишқа болиду. Униң тәкитлишичә, лекин шәрқий түркистан хәлқиниң сиясий тәқдири, йәни мустәқиллиқи вә яки башқа йүксәк бир миллий һоқуққа еришиши у вақитта совет иттипақиға вә яки хитай компартийәсигә керәк әмәс иди. Мунир йерзин әпәнди: «лекин әхмәтҗан қасиминиң һаят вақитлирида сөзлигән сөзлири, қилған иш-һәрикәтлири униң шәрқий түркистан хәлқи, уйғур хәлқиниң мәнпәәтини қоғдайдиғанлиқини көрситип бериду. У әгәр бейҗиңға барған болса, чоқум шәрқий түркистан, уйғур хәлқиниң миллий мәнпәәтлиригә вәкиллик қилидиған хәлқниң тәлипини оттуриға қоюши мумкин иди, чүнки бу инқилаб пәқәт үч вилайәттикила әмәс, пүтүн шәрқий түркистандики инқилаб иди» дегәнләрни оттуриға қойди.

1970-Йилларда өзбекистан пәнләр академийәсиниң хадими, сабиқ шәрқий түркистан миллий армийәси капитани асим бақиму һаким җаппарниң өзигә бу охшаш вәқәни, йәни әхмәтҗан қасими қатарлиқлар билән москва вәкиллири арисида алмута болуп өткән бу сөһбәтни сөзләп бәргәнликини дәлилләп, шу сөһбәт хатирисини «хунзирлиқ» мавзусида совет иттипақи йимирилгәндин кейин елан қилған иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт