Айшәмхан-шәрқий түркистан миллий азадлиқ инқилабиниң намсиз қәһримани (4)

Мухбиримиз үмидвар
2019-05-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Лутпулла мутәллипниң түрмидин чиққандин кейинки чүшкән сүрити. Ақсу.
Лутпулла мутәллипниң түрмидин чиққандин кейинки чүшкән сүрити. Ақсу.
ug.wikipedia.org

Муқәддәс қәсәмяд үчүн өлүмни таллиған айшәмхан

Шәрқий түркистан миллий армийисиниң җәңчиси, шәпқәт һәмшириси айшәмхан 1945-йили, 9-айниң 15-күни ақсу йеңишәһирини қоршавға елип, бу шәһәрни хитай гоминдаң әскәрлириниң қолидин азад қилиш үчүн шиддәтлик һуҗумларни елип барған миллий армийә вақтинчә қорған тәрәпкә чекингәндин кейин хитай әскәрлири қолиға чүшүп қелип ақсу шәһиригә елип берилған иди.

Бирақ, айшәмханни тутуп, уни «җаллат» дәп нам алған ақсудики гоминдаң армийисиниң 5-атлиқ полкиниң командири җав хәнчигә тапшурғанларму гоминдаңниң уйғур ялланма әскәрлири иди. 

Ақсуни қоршиған миллий армийә қошуниниң командири, миллий армийә полковники мәрһум сопахун совуроф, ақсуни қоршиған қошунниң извот командири мәрһум өмәрҗан сабитоф қатарлиқларниң 1996-йили муәллипкә сөзләп беришичә, улар айшәмханниң тәқдири һәққидә пәқәт 1950-йиллири вә 1990-йиллардила тәпсилийрәк учурға игә болған болуп, әйни вақиттики гоминдаң қошуниниң бир қисим һаят уйғур әскәрлири айшәмханниң әсиргә чүшкәндин кейинки кәчүрмишлирини ашкарилиған. Мәлум болушичә, хитай һәрбий әмәлдарлири айшәмханни бирақла өлтүрмәй, уни юмшақ васитиләр билән алдап юмшитип вә ахирида тәслим қилип, уни җасус сүпитидә қайтидин миллий армийә ичигә киргүзүп учур топлашқа салмақчи болған. Униң үстигә айшәмхан миллий армийиниң шәпқәт һәмшириси болғанлиқи үчүн хитай командирлири айшәмханни өзигә баш әгкүзүп, уни йәнә өзлириниң һәрбий сестраси қиливалмақчи болушқан. 

Әнә шу мәқсәттә җав хәнчи қатарлиқлар алди билән айшәмханни әсиргә алған гоминдаңниң бир уйғур әскиригә уни хотунлуққа берип, униңға өзгәртиш вәзиписи тапшурған. Хитайниң мәзкур уйғур әскири өз хитай хоҗайинлириға қаттиқ садиқ болуп, у айшәмхан билән ақсу сепили ичидики бир өйгә орунлаштурулған. Вәһаләнки, айшәмхан мәзкур әскәргә хотун болушқа қәтий қарши туруп қаршилиқ көрсәткән вә у әскәрдин «сәнму уйғур, мәнму уйғур, мениң ерим бар аял, мениң ерим миллий армийиниң җәңчиси, биз хитай мустәбитлиридин вәтәнни азад қилиш үчүн қәсәм берип җәңгә атланған, сән маңа чеқилма, сән мениң тирикимгә әмәс, бәлки өлүкүмгә еришәлишиң мумкин. яхшиси биз бирликтә миллий армийә тәрәпкә қечип өтәйли, әгәр халимисаң мени қоювәт, әгәр униму халимисаң мени хитай хоҗайинлириңға тапшуруп бәр, улар өлтүрүвәтсиму мәйли» дегәникән. Ақивәттә мәзкур әскәр айшәмханни җав хәнчи башлиқ хитай хоҗайинлириға тапшуруп беривәткән. Ақсудики җав хәнчи қатарлиқ гоминдаң һәрбий даирилириниң айшәмханни тәслим қилиштики биринчи тактикиси карға кәлмигәндин кейин, улар уни ақсу сепили ичидики турдихан сәйчи исимлик бир хитай җасуси аялниң өйигә орунлаштуруп, бу аялниң уни өзгәртишигә тапшурған. 

Мәрһум тарихий шаһит әйса йүсүпниң «1945-йилидики ақсу» намлиқ әсиридиму мәзкур җасус аял «турдихан дәллә» дәп аталған болуп, у хитай командирлири тәрипидин сепил сиртидики миллий армийә арисиға көп қетим әвәтилип, җасуслуққа селини ахбарат топлиған вә бәзи миллий армийә пидаийлириниң җениға замин болған даңлиқ җасус иди. Турдихан дәллә айшәмханни нәччә күнләп юмшақ васитиләр билән юмшитишқа тиришқан болсиму, әмма айшәмханни ирадисидин яндуралмиған. У айшәмханниң миллий армийә қайтип келип, хитай гоминдаңчилирини ақсудин тәлтөкүс йоқитиду, ақсуни бу нөвәт чоқум азад қилиду дегән сөзлирини өз хоҗайинлириға еқитмай-темитмай йәткүзгәндин кейин җав хәнчи қатарлиқлар айшәмханни өлтүрүшни ойлишип, ахирқи қетим уни йәнә бир нөвәт ирадисидин яндурушқа һәрикәт қилип, уни ақсуда туғулуп чоң болған, ери вә өзи гоминдаң қошунида хизмәт қиливатқан бир туңган аялниң өйигә орунлаштурған. Уйғур дияридики бу вәқәгә қизиққан бир қисим тарихчилар 2000-йилларда мәзкур вәқәниң тәпсилатини ениқлап чиққан болуп, бәзи материяллар топланған. Бу материялларға асасланғанда, ақсу сепили ичидики гоминдаң қошуниниң дохтурханисида сестралиқ қилған бу туңган аял айшәмхан билән он нәччә күнләп биргә туруш җәрянида униңға хизмәт ишләп, уни ирадисидин яндурушқа, тәслим болуп гоминдаң үчүн хизмәт қилишқа үндигән. Әмма айшәмхан: униң аварә болмаслиқни уйғур хәлқини әзгән, зулум-асарәттә тутқан хитай гоминдаңчилирини үзүл-кесил йоқитидиғанлиқи, бу йолда өлүп кәтсиму пушайман қилмайдиғанлиқи, әгәр өзиниң бәргән қәсимигә хилаплиқ қилип, асийлиқ қилса икки аләмдә қара йүз болидиғанлиқини ейтқан. У йәнә: «мән қәсәмяд қилған. Сизму бир мусулман, қәсимидин янған адәмниң һаят-маматлиқ истиқбали қандақ болиду?сиз билишиңиз керәк, мән қәсимимдин янмаймән вә яналмаймән» дегән. Мәзкур аял униң әгәр ирадисидин янмиса өлтүрүлидиғанлиқи, һәтта җадуға бесилиши мүмкинликини ейтқан болсиму, әмма айшәмхан қәтий өз ирадисидә турған. Нәтиҗидә, җав хәнчи қатарлиқ хитай һәрбий башлиқлири айшәмханниң бу хил қаттиқ вә қәтий тиз пүкмәс ирадисини көргәндин кейин уни өлтүрүш вә бәлки қилич билән каллисини елиш қарариға кәлгән. Бу туңган аялму айшәмханниң бу хил тиз пүкмәс ирадисидин тәсирләнгән вә униңға һесдашлиқ қилған болсиму, бирақ уни қутулдурушқа қурби йәтмигән.

Җав хәнчи, хоң ядоң қатарлиқ ақсудики миллий армийигә җан-җәһли билән қаршилиқ көрситиватқан гоминдаң 5-атлиқ полкиниң башлиқлири айшәмханни қийин-қистаққа елип, тәслим болмиса уни өлтүридиғанлиқи билән тәһдит салған болсиму, әмма айшәмхан йәнила тиз пүкмәй «қолуңдин кәлгәнни қилиш» дәп сөзидә чиң турған. 

Бу дәл сопахун совуроф, абдукерим аббасоф, қасимҗан қәмбири, асилхан төрә, мирзигүл насироф қатарлиқлар башчилиқидики миллий армийә қошуни ақсу сепилини иккинчи қетим қоршавға алған 1945-йили, 9-айниң 23-күнлиридин кейинки ишлар иди. Гоминдаң командир вә әскәрлири өзлириниң мәғлуп болушидин әнсирәп һәм қечишқиму тәйярлиқ қилғач қаттиқ қаршилиқ көрситивататти. Җав хәнчи әнә шу иккинчи қетимлиқ қоршав башлиниш билән тәң лутфула мутәллип қатарлиқ шәрқий түркистан учқунлар иттипақиниң әзалирини ақсу сепили ичидә дәһшәтлик рәвиштә өлтүрүп, өч алди. Демәк, әмдики нөвәт миллий армийиниң аял җәңчиси айшәмханға кәлгән иди.

Қәлби уйғур хәлқигә нисбәтән миллий өчмәнлик вә шәрқий түркистан миллий армийисигә чиш-тирниқиғичә өчмәнлик туйғуси билән толған җав хәнчи қатарлиқлар л. Мутәллип қатарлиқларни өлтүрүп болуп, айшәмханни өлтүрүш қарарини чиқирип, уни оқ билән әмәс, бәлки қилич билән чепип өлтүрүшни, униң үстигә бу қизни өлтүрүш вәзиписини хитайниң уйғур ялланма әскәрлиригә тапшурушни қарар қилған. 

Шәрқий түркистан миллий армийисиниң аял җәңчиси айшәмхан дүшмәнгә тәслим болмай, вәтинини басқунчилардин азад қилиш, хәлқниң азадлиқи вә һөрлүкини қолға кәлтүрүш ирадиси вә қәсимидин янмай өлүм йолини тутқан бу вақитта, униң әксичә ақсуда хитай гоминдаң һакимийити үчүн җасуслуқ қиливатқан, гоминдаң қошуни тәрәптә туруп җәң қиливатқан гоминдаңниң нурғун уйғур әскәрлири, җасус вә ялланмилири бар иди. Бу иккиси рошән селиштурма иди.

Әмәлийәттә ақсу сепили ичидики гоминдаң 5-атлиқ полкиниң әскәрлириниң йеримигә йеқини уйғур болуп, бу қошунниң 3-ротиси пүтүнләй уйғурлардин тәшкилләнгән, униң командири хоң ядоң исимлик җаллатлиқта даң чиқарған командир иди. Мана бу қошун ақсуни азад қилип, арқидин қәшқәрни вә «пүтүн шәрқий түркистани азад қилимиз» дәп күрәш қиливатқан миллий армийиниң ақсу сепилигә қилған һуҗумлирини чекиндүргән вә өзлириниң хитай командирлири үчүн ақсуни җан тикип қоғдиған иди. Америкадики уйғур тарихчилиридин доктор қаһар баратниң қаришичә, ақсудики гоминдаң қошунидики бу уйғур әскәрләрниң миллий аң сәвийисиниң төвәнлики һәм улар илида башланған миллий азадлиқ инқилабниң нишанини чүшәнмигәнлики, дүшмәнниң тәтүр тәшвиқатлириға ишәнгәнлики үчүн миллий армийә билән уруш қилған иди. Уларда һәрбий буйруқни иҗра қилиш бурчила болған. Уйғурлардики бу миллий аңниң омумйүзлүк төвәнлики әйни вақиттики рошән бир вәзийәт болуп, бундақ адәмләр шең шисәй дәвридиму бар иди. Гоминдаң дәвридиму болди, кейин компартийә кәлгәндиму болди. Әслидә улар миллий армийигә ақсуниң ичидин маслишип хитай қошунлириға қарши җәң қилған болса ақсу шәһирини асанла азад қилиш мумкин иди. Лекин әһвал ундақ болмиди.

1945-Йили, 9-айниң ахирқи күнлири, шәрқий түркистан миллий армийисиниң аз сандики қисимлири ақсу йеңишәһәр сепилини қоршап, күндә дегүдәк шиддәтлик оқ яғдурған вә сепилға шота қоюп һуҗум қилған һәм дәрвазиға ой қойған болсиму, әмма наһайити егиз вә пухта сепилни игиләшкә мувәппәқ болалмиған иди. Мана шу күнләрниң биридә айшәмхан осман исимлик бир уйғур җаллат әскәр тәрипидин өлтүрүш мәйданиға елип келинди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт