Qazaqistan Uyghur metbu'atining rawajlinish tarixidin (1)

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2017-05-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Soldin onggha: qurban toxtemof, muhemmet zeyidi, ghojexmet sedwaqasof, sawut mollawudof. 1970-Yilliri, almata.
Soldin onggha: qurban toxtemof, muhemmet zeyidi, ghojexmet sedwaqasof, sawut mollawudof. 1970-Yilliri, almata.
RFA/Oyghan

Tarixi melumatlargha qarighanda, qazaqistandiki Uyghur metbu'atining tarixi ötken esirning bashlirida yettisuda yüz bérishke bashlighan ijtima'iy, siyasiy we medeniy özgirishler bilen zich baghliq. Bolupmu, 19-esirning axirlirida Uyghur élidin ottura asiyagha kélip, olturaqlishishqa bashlighan Uyghurlar hayatida deslepki metbu'at sehipiliri 1910-yillarning axirlirida, yeni yettisuda sowét hakimiyiti ornitilghandin ilgiri peyda boldi. Ottura asiya Uyghur metbu'atining mutexessisi, tarix penlirining kandidat doktori munir yérzinning éytishiche, yettisu Uyghurlirining eng tunji géziti "Sada'i taranchi" dep atalghan idi. Mezkur gézit yettisuda qurulghan taranchi-tunggan kéngishining organ géziti bolghan. Uning deslepki sani 1918-yilning bashlirida chiqqan. Kéyinki ikki sani yettisuda sowét hakimiyiti ornitilghandin kéyin neshr qilin'ghan bolup, uning bash muherrirlikige zerif beshiri belgilen'gen. Z. Beshiri u chaghlarda hazirqi almata wilayitining yarkent shehirining xelq aqartish bölümining bashliqi wezipisini atqurghan idi. Öz waqtida u "Sadir qangruq" dramisini yézip chiqqan hem özbékistan paytexti tashkent shehiridiki ottura asiya dölet uniwérsitétida özbék, Uyghur tilliri we edebiyati penliridin mu'ellimlik qilghan. Yettisuda sowét hakimiyiti ornap, gézit sehipiliride kommunistik idiyiler terghib qilinishqa bashlighandin kéyin, gézitning xelq arisida tarqilishi toxtap qaldi. Uyghur-tunggan komitéti küchidin qaldurulghandin bashlap mezkur gézitning neshr qilinishimu üzül-késil toxtighan idi.

M. Yérzin peqet 1921-yili 1-iyunda tashkentte "Kembegheller awazi" gézitining birinchi sanining yoruq körgenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "'kembegheller awazi' sowét hakimiyiti ornighandin kéyin chiqqan gézit. U altesheher ishchi-déhqanlirining qurultiyi munasiwiti bilen u yerde birla qétim chiqqan. Ikkinchi sanidin bashlap almatada chiqishqa bashlidi. 1931-Yili bu gézit yarkentte chiqishqa bashlidi. Kéyin u 'kolxozchilar awazi' dep chiqqan. Omumen Uyghur metbu'atini hésabqa alghan waqitta 'kommunizm tughi' gézitining chiqqan deslepki yillirini 1921-yildin hésablashqa bolidu dégen pikirler bar."

U öz sözide qazaqistan Uyghur metbu'atining tarixini 1918-yili yoruq körgen "Sada'i taranchi" géziti bilen baghlashturuwatqan pikirlerningmu köplüki, mushu pikirning eqilge muwapiq ikenlikini bildürdi.

M. Yérzinning 1980-yili almatada neshr qilin'ghan "Uyghur sowét metbu'atining tarixi" namliq ilmiy esiride körsitilishiche, "Kembegheller awazi" gézitining birinchi sehipisi "Yashisun jungghariye-qeshqeriye ishchi-kembighellirining birinchi qurultiyi!" dégen sho'ar bilen bashlan'ghan. Uningda yettisuda sowét hakimiyitini ornitishqa aktip qatnashqan abdulla rozibaqiyéfning "Qeshqer-jungghariye ishchi-kembighellirining birinchi qurultiyi" namliq maqalisi bashmaqale süpitide bérilgen. "Kembegheller awazi" géziti yettisuda yüz bériwatqan ijtima'iy, iqtisadiy, medeniyet özgirishlirini yorutushtin tashqiri, xelq arisida sawatsizliqni yoqitish boyiche terghibat ishlirini aktip élip bardi. U 1926-yildin 1930-yilghiche pütkül ittipaq kommunistik partiyisining deslepte yettisu, andin almata oblastliq komitétining organ metbu'ati boldi. Bu waqitlarda uning omumiy sani 2000din éship, uning bash muherriri wezipisini ibrahim baqiyéf, abdurusul roziqulof, burhan qasimoflar atqurghan idi.

M. Yérzinning bildürüshiche, gézit 1930-yili küzde yarkent shehirige köchürülüp, 1932-yili féwral éyidin étibaren "Kolxozchilar awazi" dep chiqishqa bashlighan. U heptisige ikki qétimdin, bezide bir qétimdin neshr qilinip turdi.
M. Yérzin shundaqla 1920-yildin "Qizil oqughuchi", 1922-yildin "Yash Uyghur" zhurnallirining neshr qilinishqa bashlighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "1935-Yili almatada 'qizil tugh' dégen gézit chiqishqa bashlidi. Lékin u, bir nechche yil chiqqandin kéyin toxtap qaldi. Gézitlerni chiqirishqa ishtirak qilghuchi Uyghur ziyaliyliri siyasiy teqiblerge uchridi. 40-Yillarda bir nechche rayonluq gézitler chiqti. Uyghur rayonida 'stalinchi', chélekte 'emgek tughi' gézitliri chiqishqa bashlidi. Ular Uyghur xelqining siyasiy, ijtima'iy hayatigha, tarixigha baghliq maqalilerni élan qilishtin yiraq boldi."

Edebiyatshunas rabik ismayilofning éytishiche, 1957-yili 1-marttin bashlap shu waqittiki qazaqistan paytexti almata shehiride jumhuriyetlik "Kommunizm tughi" gézitining chiqishi peqet qazaqistanla emes, belki pütkül ottura asiyada yashawatqan Uyghurlar hayatidiki chong medeniy yéngiliq bolghan idi. U qazaqistanning, bolupmu almata shehiri we almata wilayitide zich olturaqlashqan Uyghurlarning ötmüsh tarixi, medeniyiti, turmush-tirikchiliki, dölet we partiye pa'aliyiti, igilik we jem'iyetning bashqimu saheliridiki yéngiliqlarni yorutti. Uningda yene qirghizistan, özbékistan we türkmenistanda yashawatqan Uyghurlarning hayatimu bir qeder yorutuldi.

R. Ismayilof gézit qurulghandin buyan uningda Uyghurlarning körünerlik dölet, igilik erbablirining we ziyaliylirining köplep ishligenlikini bildürdi.

R. Ismayilof "Kommunizm tughi" gézitining, bolupmu Uyghurlarning medeniyiti, ma'aripi, sen'iti, edebiyatigha a'it köpligen bay matériyallarni da'imiy élan qilip turghanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Eng ehmiyetlik teripi, sowét-gérman urushidin kéyin bizning yéngidin shekillinip kéliwatqan Uyghur edebiyatigha keng orun bérildi. Uningda hékayiler, ochérklar, shé'irlar, hetta powéstlardin üzündiler bésilishqa bashlidi."

R. Ismayilof shundaqla Uyghur sha'ir, yazghuchiliri eserlirining "Qazaq edebiyati", "Kazaxstanskaya prawda" qatarliq gézit sehipiliride, "Prostor", "Zhuldiz", "Zhalin" oxshash zhurnallarda pat-pat élan qilinip turghanliqini ilgiri sürdi. Uning körsitishiche, sowét dewride Uyghurlar zich olturaqlashqan panfilof nahiyiside "Yéngiliq awazi", Uyghur nahiyiside "Ili wadisi", chélek nahiyiside "Emgek tughi" gézitliri Uyghur tilida neshr qilin'ghan. Buningdin tashqiri, ötken esirning 80-yillirining axirliridin tartip almatada "Perwaz", "Arzu" zhurnalliri, kéyinrek "Yéngi zaman", "Ana mektep", "Meripet", "Xush keypiyat" oxshash köpligen gézitler chiqishqa bashlighan. Lékin ularning köpchiliki iqtisadiy qiyinchiliqlar sewebidin toxtap qalghan idi.

Toluq bet